सम्पादकीय

दशैँ नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक तथा पारिवारिक पर्वमध्ये एक हो। रोजगारी, अध्ययन तथा विभिन्न कामका सिलसिलामा घरबाट टाढा रहेका नेपालीहरू यही अवसरमा परिवारसँग भेटघाट गर्न गाउँघर फर्कन्छन्। बजारदेखि गाउँसम्म यात्रुको चहलपहल बढ्छ, सार्वजनिक यातायातमा भीड लाग्छ र सडकमा सवारीसाधनको चाप उल्लेख्य रूपमा बढ्छ। तर, यही खुसीको यात्राबीच सडक दुर्घटनाले कतिपय परिवारको दशैँलाई शोकमा बदलिदिने गरेको छ। चाडपर्वको समयमा सडक दुर्घटनाको जोखिम किन बढ्छ र त्यसलाई कसरी न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ भन्ने प्रश्न गम्भीर रूपमा उठाउन आवश्यक छ।

दशैँका बेला सडक दुर्घटनाको जोखिम बढ्नुको एउटा प्रमुख कारण यात्रुको अत्यधिक चाप हो। सीमित समयमा धेरै मानिस गन्तव्यमा पुग्नुपर्ने हुँदा सार्वजनिक यातायातमा क्षमताभन्दा बढी यात्रु राख्ने, लामो दूरीमा चालकलाई पर्याप्त विश्राम नदिने र सवारीसाधनलाई निरन्तर सञ्चालन गर्ने प्रवृत्तिले जोखिम बढाउँछ। अग्रिम टिकट व्यवस्थापन प्रभावकारी नहुँदा यात्रुहरू हतारमा सवारीसाधन चढ्न बाध्य हुने अवस्था पनि सिर्जना हुन सक्छ। यात्रुको चाप व्यवस्थापन गर्न नसक्नु केवल यातायात क्षेत्रको समस्या होइन, यो राज्यको यातायात योजना र अनुगमन क्षमतासँग पनि जोडिएको विषय हो।

सडक दुर्घटनाको अर्को महत्त्वपूर्ण कारण चालकको लापरबाही हो। तीव्र गति, जथाभावी ओभरटेक, ट्राफिक नियमको उल्लङ्घन, थकानका बाबजुद सवारी चलाउने बानी तथा मादक पदार्थ सेवन गरेर सवारी चलाउनु दुर्घटनाका गम्भीर जोखिम हुन्। चाडपर्वमा छिटो घर पुग्ने हतार र समयमै धेरै खेप पूरा गर्ने व्यावसायिक दबाबले पनि चालकको निर्णय क्षमतामा असर पार्न सक्छ। तर, सडक दुर्घटनालाई केवल चालकको गल्ती भनेर पन्छिन मिल्दैन। चालकको व्यवहारसँगै सडकको अवस्था, सवारीसाधनको प्राविधिक गुणस्तर, नियमन र आपत्कालीन उद्धारको तयारीलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ।

नेपालका धेरै सडकमा साँघुरा मोड, कमजोर सडक सतह, खाल्डाखुल्डी, पर्याप्त सुरक्षा बारको अभाव, अस्पष्ट संकेत चिह्न र पहिरोको जोखिमजस्ता समस्या छन्। वर्षायामपछि दशैँ पर्ने भएकाले कतिपय सडकमा बाढीपहिरोले पुर्‍याएको क्षति पूर्ण रूपमा मर्मत हुन नपाएको अवस्था पनि रहन सक्छ। यस्तो सडकमा अत्यधिक गति वा गलत ओभरटेकले दुर्घटनाको सम्भावना अझ बढाउँछ। सडक निर्माण गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन; नियमित मर्मत, जोखिमयुक्त स्थानको पहिचान, आवश्यक सुरक्षा संरचना र यात्राका लागि सुरक्षित अवस्था सुनिश्चित गर्नु पनि राज्यको दायित्व हो।

दुर्घटना न्यूनीकरणका लागि चाडपर्व लक्षित सुरक्षा योजना कागजमा सीमित हुनु हुँदैन। सम्बन्धित निकायले जोखिमयुक्त सडक खण्ड पहिचान गरी नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ। सवारीसाधनको यान्त्रिक अवस्था, चालकको कार्यसमय, यात्रु क्षमता र टिकट व्यवस्थापनको प्रभावकारी जाँच हुनुपर्छ। तीव्र गति, मादक पदार्थ सेवन तथा ट्राफिक नियम उल्लङ्घनमा निष्पक्ष र निरन्तर कारबाही आवश्यक छ। सडक अवरुद्ध हुने सम्भावित स्थानमा वैकल्पिक मार्ग, सूचना प्रवाह, प्राथमिक उपचार र उद्धार टोलीको व्यवस्था पनि समयमै गर्नुपर्छ।

यसका साथै, यातायात व्यवसायीले बढी आम्दानीका लागि चालकलाई अनावश्यक दबाब दिने वा सवारीसाधनको क्षमताभन्दा बढी यात्रु बोक्ने प्रवृत्ति त्याग्नुपर्छ। चालकले सुरक्षित गति कायम राख्ने, थकान भए विश्राम लिने र नियम पालना गर्ने जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ। यात्रुहरूले पनि छतमा चढ्ने, क्षमताभन्दा बढी भरिएको सवारीमा यात्रा गर्ने वा चालकलाई तीव्र गति अपनाउन दबाब दिने काम गर्नु हुँदैन। सुरक्षित यात्रा सुनिश्चित गर्न सरकार, व्यवसायी, चालक र यात्रुबीच साझा जिम्मेवारीबोध आवश्यक छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, दुर्घटना भएपछि उद्धार र राहतमा सक्रिय हुने प्रवृत्तिलाई दुर्घटना हुनुअघि नै रोकथाम गर्ने प्रणालीमा बदल्नुपर्छ। दुर्घटनाको कारण पहिचान, तथ्याङ्कको विश्लेषण र विगतका घटनाबाट सिकिएका पाठलाई आगामी सुरक्षा योजनामा समावेश गर्नुपर्छ। सडक सुरक्षालाई चाडपर्वमा मात्रै सम्झिने विषय नभई वर्षभरि निरन्तर लागू हुने सार्वजनिक सुरक्षाको प्राथमिकता बनाउनुपर्छ।

दशैँ परिवारसँग पुनर्मिलन, सद्भाव र खुसी साटासाट गर्ने पर्व हो। सुरक्षित रूपमा गन्तव्यमा पुग्नु प्रत्येक यात्रुको अधिकार हो भने सुरक्षित यात्रा सुनिश्चित गर्नु राज्य र सम्बन्धित सबै पक्षको दायित्व हो। घर फर्कने हतारभन्दा जीवनको मूल्य ठूलो छ। त्यसैले यस वर्षको दशैँमा सडक सुरक्षालाई औपचारिक अभियानमा सीमित नराखी व्यवहारमै लागू गरौँ। किनकि दशैँको वास्तविक खुसी घर पुग्नुमा मात्र होइन, सकुशल घर पुग्नुमा छ।