सम्पादकीय

दसैँ आउँथ्यो, गाउँघरमा छुट्टै उमङ्ग छाउँथ्यो। घरआँगनमा खुसी पोखिन्थ्यो, भित्तामा रातो माटो र कमेरोको रङ चढ्थ्यो, आँगन लिपपोत गरिन्थ्यो। आमाका हात माटोले रङ्गिएका हुन्थे, बुबा घरको छानो र बाटोघाटो मर्मत गर्न व्यस्त हुनुहुन्थ्यो। हजुरआमाका मुखबाट दसैँका कथा सुनिन्थे, हजुरबुबाको उपस्थितिले घरमा छुट्टै भरोसा दिन्थ्यो। घर सानो भए पनि मन विशाल हुन्थ्यो, सम्पत्ति थोरै भए पनि खुसी अपार हुन्थ्यो। दसैँ केवल चाड थिएन, परिवार एकै ठाउँमा जोडिने एउटा भावनात्मक संसार थियो।

आज दसैँ त आउँछ, तर हिजोको जस्तो गाउँघर किन आउँदैन?

क्यालेन्डरमा दसैँ फेरि फर्किएको छ। बजारमा नयाँ लुगा र सामानको किनमेल छ, सहरमा बत्तीको झिलिमिली छ, सामाजिक सञ्जालमा शुभकामनाको ओइरो छ। तर गाउँका कतिपय घरमा त्यो पुरानो रौनक हराउँदै गएको छ। न घर लिपपोत गर्ने चटारो छ, न आँगन सफा गर्दै दसैँ पर्खिने पुरानो उत्साह। कतिपय घरमा ताला लागेको छ, कतिपय आँगन झारपातले ढाकिएका छन्। कुनै समय बालबालिकाको हाँसोले गुञ्जिने घरमा आज सन्नाटा छ। दसैँमा घर फर्किने बाटो कुरिरहेका वृद्ध आमाबुबाका आँखा अझै पनि सन्तानकै प्रतीक्षामा छन्।

यो दृश्यले मन नछुने कसको होला र?

हिजो रातो माटो र कमेरोले लिपिएका घरका भित्ताहरू केवल सजावट थिएनन्, ती हाम्रा पुर्खाको परिश्रम, सीप र संस्कृतिका प्रतीक थिए। घर लिपपोत गर्दा परिवारका सबै सदस्य जुट्थे। कसैले माटो मुछ्थे, कसैले भित्ता लिप्थे, कसैले आँगन सफा गर्थे। काम सानो–ठूलो हुँदैनथ्यो, सबैको योगदान महत्त्वपूर्ण हुन्थ्यो। त्यही सहकार्यमा परिवारको माया हुर्किन्थ्यो, त्यही वातावरणमा नयाँ पुस्ताले संस्कार सिक्थ्यो।

आज समय फेरिएको छ। गाउँका युवा रोजगारी र अवसरको खोजीमा सहर तथा विदेश पुगेका छन्। आधुनिक घर बनेका छन्, सिमेन्ट र रङरोगनले पुरानो माटोको ठाउँ लिएको छ। बदलिँदो जीवनशैलीसँगै पुराना चलन छोडिनु स्वाभाविक पनि होला। तर प्रश्न आधुनिक घर बनेकोमा होइन, ती घरभित्र हुर्किएको आत्मीयता, सामूहिक श्रम र संस्कार पनि हराउँदै गएकोमा हो।

घर पक्की बन्यो, तर सम्बन्ध कमजोर हुँदै गए भने त्यसलाई विकासको पूर्णता कसरी मान्ने?

हामीले घरका भित्ता रङ्गाउन सिक्यौँ, तर सम्बन्धमा लागेको धुलो पुछ्न बिर्सियौँ कि? घर सफा गर्न सिक्यौँ, तर मनभित्र थुप्रिएको अहंकार, रिस र वैमनस्य सफा गर्न बिर्सियौँ कि? दसैँमा नयाँ लुगा लगाउन सिक्यौँ, तर पुराना सम्बन्धलाई माया र सम्मानले नवीकरण गर्न बिर्सियौँ कि? यी प्रश्न केवल भावनाका अभिव्यक्ति होइनन्, बदलिँदो समाजले आफैँलाई सोध्नुपर्ने प्रश्न हुन्।

दसैँको सुन्दरता माटोले लिपिएको भित्तामा मात्र थिएन। त्यसमा आमाको माया, बुबाको पसिना, हजुरबा–हजुरआमाको आशीर्वाद, दाजुभाइको एकता र दिदीबहिनीको आत्मीयता मिसिएको थियो। टीकाको रातो रङ निधारमा लाग्थ्यो, तर त्यसको अर्थ मनमा बस्थ्यो। जमरा कानमा सिउरिन्थ्यो, तर त्यसले पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्पराको सम्झना गराउँथ्यो। आशिषका शब्दमा जीवनप्रतिको विश्वास हुन्थ्यो, परिवारसँगको भेटमा वर्षभरिको थकान बिर्साउने शक्ति हुन्थ्यो।

आज पनि त्यो भावना जोगाउन सकिन्छ। त्यसका लागि सबैले पुरानै घर बनाउनुपर्दैन, माटो र कमेरोले नै भित्ता लिप्नुपर्छ भन्ने पनि छैन। आवश्यक छ त पुरानो संस्कारको अर्थ बुझ्ने, त्यसलाई नयाँ पुस्तालाई बुझाउने र परिवारसँग समय बिताउने इच्छाशक्ति। गाउँका पुराना परम्परा, लोकगीत, कथा, खानपान र सामूहिक श्रमका अभ्यासलाई नयाँ परिवेशमा जीवन्त राख्न सकिन्छ।

अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई दसैँमा टीका किन लगाइन्छ, जमरा किन राखिन्छ, अग्रजको आशीर्वाद किन लिइन्छ र परिवारसँग मिलेर काम गर्नुको अर्थ के हो भन्ने सिकाउनुपर्छ। विद्यालय, स्थानीय तह र सञ्चारमाध्यमले पनि स्थानीय संस्कार तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा भूमिका खेल्नुपर्छ। गाउँ छोडेर सहर वा विदेश पुगेकाहरूले पनि आफ्नो जन्मथलो र वृद्ध अभिभावकलाई सम्झने, सम्भव भएसम्म साथ दिने र गाउँसँगको सम्बन्ध कायम राख्ने प्रयास गर्नुपर्छ।

किनकि संस्कार एकै दिनमा हराउँदैन। आज हामीले बालबालिकालाई सिकाउन छोडेको परम्परा भोलि उनीहरूका लागि अपरिचित बन्न सक्छ। आज हामीले बेवास्ता गरेको संस्कृति भोलि सम्झनामा मात्र सीमित हुन सक्छ। त्यसैले संस्कार जोगाउनु भनेको पुरानो समयलाई जबर्जस्ती फर्काउनु होइन, आफ्नो पहिचानलाई भविष्यसम्म पुर्‍याउनु हो।

दसैँमा लिपपोत नगरिएको घरभन्दा पनि माया र आत्मीयता लिपपोत गर्न नसकिएको मन बढी दुःखद हुन्छ। सुनसान आँगनभन्दा पनि आफ्नै सन्तानको प्रतीक्षामा बसेका आमाबुबाको एक्लोपन बढी पीडादायी हुन्छ। पुरानो चलन फेरिनु समयको माग हुन सक्छ, तर आफ्ना जरा बिर्सनु समयको माग होइन।

यसपालि दसैँ मनाउँदा एकपटक आफ्नो गाउँ सम्झौँ। बाल्यकालको त्यो आँगन सम्झौँ, आमाले लिपेको भित्ता सम्झौँ, बुबाले गरेको परिश्रम सम्झौँ, हजुरआमाले सुनाएका कथा सम्झौँ। अनि सोचौँ—हामीले आफ्ना सन्तानलाई त्यस्ता कति सम्झना दिन सकेका छौँ?

दसैँ हरेक वर्ष आउँछ, तर बाल्यकाल फर्केर आउँदैन। घर फेरि बनाउन सकिन्छ, भित्ता फेरि रङ्गाउन सकिन्छ, तर बितेको समय र गुमेको आत्मीयता सधैँ फर्काउन सकिँदैन।

त्यसैले अब पनि ढिलो नगरौँ। आधुनिकता अँगालौँ, तर आफ्नो मौलिकता नत्यागौँ। घरको स्वरूप बदलौँ, तर संस्कारको स्वरूप नमेटौँ। गाउँको माटोबाट टाढा भए पनि मनलाई आफ्नो जरा र पुर्खाको परम्परासँग जोडिराखौँ।

किनकि दसैँको वास्तविक विजय केवल असत्यमाथि सत्यको विजय होइन, आफ्नै मनभित्र हराउँदै गएको माया, सद्भाव, कर्तव्य र संस्कारलाई फेरि जगाउनु पनि हो।

घरको भित्तामा माटो नलागे पनि फरक पर्दैन, तर मनबाट संस्कार नमेटियोस्। गाउँको आँगन सुनसान भए पनि फरक पर्दैन, तर परिवारबीचको आत्मीयता सुनसान नबनोस्। दसैँको टीका निधारमा मात्र होइन, हाम्रो व्यवहारमा पनि देखियोस्।

यही हो दसैँको सन्देश, यही हो हाम्रो संस्कृतिको संरक्षण र यही हो नयाँ पुस्तालाई दिनुपर्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति।