काठमाडौं । हिन्दू सनातन धर्ममा नवरात्रलाई आदिशक्ति भगवती दुर्गाको आराधना, उपासना र आध्यात्मिक साधनाको विशेष पर्वका रूपमा लिइन्छ। नवरात्रका नौ दिनमा दुर्गा भवानीका विभिन्न स्वरूपको पूजा, दुर्गासप्तशती पाठ, चण्डी पाठ तथा श्रवण गर्ने धार्मिक परम्परा रहिआएको छ। शास्त्रीय मान्यताअनुसार चण्डी पाठ देवीको स्तुति गर्ने अनुष्ठान मात्र नभई धर्मको संरक्षण, अधर्ममाथि विजय, आत्मबलको जागरण र आध्यात्मिक चेतना अभिवृद्धि गर्ने महत्त्वपूर्ण साधना हो।

चण्डी पाठको प्रमुख शास्त्रीय आधार मार्कण्डेय पुराणअन्तर्गतको देवीमाहात्म्य हो, जसलाई दुर्गासप्तशती वा चण्डी पनि भनिन्छ। यस ग्रन्थमा भगवती दुर्गाको महिमा, दैवी शक्तिको स्वरूप, असुर शक्तिविरुद्ध देवीको विजय र भक्तिपूर्वक देवीको आराधना गर्दा प्राप्त हुने धार्मिक फलको वर्णन गरिएको छ। परम्परागत दुर्गासप्तशतीमा १३ अध्याय र ७०० श्लोक रहेका छन्। यही कारणले यसलाई सप्तशती भनिएको हो।

देवीमाहात्म्यमा के छ चण्डी पाठको महत्त्व?

देवीमाहात्म्यका विभिन्न अध्यायमा मधु–कैटभ, महिषासुर तथा शुम्भ–निशुम्भजस्ता असुरसँग देवीले गरेको युद्ध र विजयका प्रसङ्गहरू वर्णन गरिएका छन्। यी आख्यानहरूले दैवी शक्ति र आसुरी प्रवृत्तिबीचको संघर्षलाई प्रस्तुत गर्छन्। धार्मिक तथा आध्यात्मिक व्याख्यामा असुरहरूलाई अहङ्कार, लोभ, अन्याय, क्रोध र नकारात्मक प्रवृत्तिका प्रतीकका रूपमा समेत बुझ्ने गरिन्छ।

यस दृष्टिले चण्डी पाठ गर्नु भनेको देवीको विजयगाथा स्मरण गर्नुका साथै आफ्नो जीवनमा रहेका नकारात्मक प्रवृत्तिलाई त्याग्ने र सत्य, धर्म तथा सदाचारको मार्गमा अघि बढ्ने प्रेरणा लिनु पनि हो। नवरात्रमा चण्डी पाठ गरिनुको महत्त्व देवीको आराधनासँगै यही आध्यात्मिक सन्देशमा जोडिएको छ।

देवीमाहात्म्यमा देवीलाई सम्पूर्ण प्राणीमा शक्तिका रूपमा विद्यमान रहेको उल्लेख गरिएको छ। ग्रन्थको प्रसिद्ध श्लोक छ—

“या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥”

यसको भावार्थ हो—सम्पूर्ण प्राणीमा शक्तिका रूपमा विराजमान रहनुभएकी देवीलाई बारम्बार नमस्कार छ।

यस श्लोकले देवीशक्तिलाई व्यापक रूपमा बुझ्ने धार्मिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। मानिसमा रहेको साहस, धैर्य, विवेक र सद्बुद्धिलाई जागृत गर्ने प्रेरणासमेत यसमा निहित छ। त्यसैले चण्डी पाठलाई देवीप्रतिको भक्तिभाव अभिव्यक्त गर्ने माध्यमका साथै आत्मबल र सकारात्मक चेतना विकास गर्ने साधनाका रूपमा पनि लिइन्छ।

चण्डी पाठ सुन्नु र गर्नु किन आवश्यक मानिन्छ?

दुर्गासप्तशतीको बाह्रौँ अध्यायमा देवीमाहात्म्यको पाठ र श्रवणबाट प्राप्त हुने फलको वर्णन गरिएको छ। यसलाई फलश्रुति भनिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार श्रद्धापूर्वक देवीको महिमा पाठ गर्ने र सुन्ने भक्तले भय, सङ्कट तथा कठिन परिस्थितिको सामना गर्न धैर्य, साहस र आध्यात्मिक प्रेरणा प्राप्त गर्छन्।

चण्डी पाठको विधि थाहा भएका व्यक्तिले शास्त्रीय परम्पराअनुसार पाठ गर्न सक्छन् भने संस्कृतका श्लोक उच्चारण गर्न नसक्ने व्यक्तिले पनि श्रद्धापूर्वक श्रवण गर्न सक्छन्। पाठका शब्द, मन्त्र र स्तोत्रको भावार्थ बुझ्दै सुन्दा त्यसमा निहित धार्मिक तथा नैतिक शिक्षा ग्रहण गर्न सहज हुन्छ।

चण्डी पाठ गर्नु र सुन्नु दुवैलाई महत्त्वपूर्ण मानिनुको कारण देवीको महिमा स्मरण गर्नु, मनलाई एकाग्र बनाउनु र आध्यात्मिक अनुशासन कायम गर्नु हो। यद्यपि धार्मिक फलश्रुतिलाई आस्था र शास्त्रीय परम्पराको सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ; पाठले प्रत्येक सांसारिक समस्या निश्चित रूपमा समाधान गर्छ भन्ने वैज्ञानिक ग्यारेन्टीका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।

नवरात्रमा नौ दिनसम्म चण्डी पाठ गर्ने परम्परा

नवरात्र देवीका विभिन्न स्वरूपको उपासना गर्ने पर्व भएकाले यस अवधिमा दुर्गासप्तशतीको पाठलाई शक्तोपासनाको महत्त्वपूर्ण अंग मानिन्छ। मन्दिर, शक्तिपीठ, धार्मिक अनुष्ठान स्थल तथा घरघरमा चण्डी पाठ, देवी स्तुति र पूजाआजा गर्ने परम्परा छ।

परम्परागत विधिअनुसार दुर्गासप्तशतीको पूर्ण पाठमा देवी कवच, अर्गला स्तोत्र र कीलक स्तोत्रसहित १३ अध्यायको पाठ गर्ने चलन छ। स्थान, सम्प्रदाय, कुलपरम्परा र अनुष्ठानको विधिअनुसार पाठको समय तथा विभाजन फरक हुन सक्छ। विधिपूर्वक पाठ गर्न जानकार आचार्यको मार्गदर्शन लिनु उपयुक्त मानिन्छ।

नवरात्रमा नियमित रूपमा देवीको आराधना गर्नुको उद्देश्य केवल धार्मिक कर्मकाण्ड पूरा गर्नु मात्र होइन, मनको एकाग्रता, आत्मसंयम, श्रद्धा र सदाचारलाई जीवनमा स्थापित गर्नु पनि हो। पाठसँगै सत्य बोल्ने, अरूलाई दुःख नदिने, सेवा गर्ने र अहङ्कार त्याग्ने जस्ता सद्गुण व्यवहारमा उतार्दा यसको आध्यात्मिक सन्देश जीवनसँग जोडिन्छ।

चण्डी पाठको सन्देश: शक्ति, साहस र धर्मको स्थापना

चण्डी पाठको मूल भाव भगवती दुर्गाको महिमा गाउनु र दैवी शक्तिप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नु हो। देवीमाहात्म्यमा वर्णित विजयगाथाले अन्याय र अधर्मको अन्त्य तथा धर्मको स्थापनाको सन्देश दिन्छ। यसले मानिसलाई कठिन परिस्थितिमा निराश नभई धैर्य, विवेक र साहसका साथ अघि बढ्न प्रेरित गर्छ।

नवरात्रको पावन अवसरमा चण्डी पाठ गर्नु, श्रद्धापूर्वक श्रवण गर्नु र त्यसमा निहित शास्त्रीय शिक्षालाई जीवनमा आत्मसात् गर्नु धार्मिक तथा आध्यात्मिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। देवीको आराधनासँगै मानवकल्याण, सामाजिक सद्भाव, करुणा र सदाचारलाई प्राथमिकता दिनु पनि यस पर्वको सार्थक पक्ष हो।

यसरी हेर्दा चण्डी पाठ देवीसँग वरदान माग्ने धार्मिक विधिमा मात्र सीमित छैन। यो दैवी शक्तिको स्मरण, आत्मबलको जागरण र धर्ममय जीवनको प्रेरणासँग जोडिएको सनातन परम्परा हो। नवरात्रमा भगवती दुर्गाको उपासना गर्दै सत्य, धर्म र मानवकल्याणको मार्गमा अघि बढ्नु नै चण्डी पाठको महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक सन्देश हो।