काठमाडाैं।हिन्दू सनातन धर्ममा यज्ञ, हवन, पूजा, जप, तप र दानलाई महत्त्वपूर्ण धार्मिक कर्मका रूपमा लिइन्छ। यिनै धार्मिक परम्परामध्ये कोटिहोमलाई ठूलो धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा मानिन्छ। अग्निलाई साक्षी राखेर मन्त्र उच्चारण गर्दै घिउ, तिल, जौ, धानलगायतका सामग्री अर्पण गर्ने विधिलाई होम भनिन्छ। यही होमलाई निश्चित धार्मिक संकल्प, विधि र ठूलो संख्यामा आहुति दिने उद्देश्यसहित सञ्चालन गर्दा त्यसलाई कोटिहोम भनिन्छ।

तर कोटिहोम के हो? किन गरिन्छ? यसको धार्मिक महत्त्व के छ? सामान्य हवनभन्दा यो कसरी फरक छ? र कोटिहोम गर्दा के–कस्ता विधि अपनाइन्छन्? यी विषय बुझौँ।

१. कोटिहोम भनेको के हो?

कोटिहोम दुई शब्द मिलेर बनेको छ—‘कोटि’ र ‘होम’।

‘कोटि’ को सामान्य अर्थ एक करोड हो भने ‘होम’ भन्नाले अग्निमा मन्त्र पढ्दै निश्चित सामग्री अर्पण गर्ने धार्मिक विधिलाई बुझिन्छ। यसरी कोटिहोम भन्नाले ठूलो संख्यामा आहुति अर्पण गर्ने संकल्पसहित गरिने विस्तृत यज्ञलाई बुझिन्छ।

तर कोटिहोमको वास्तविक आहुति गणना र विधि सम्बन्धित शास्त्रीय विधान तथा परम्पराअनुसार निर्धारण हुन्छ। त्यसैले सबै कोटिहोममा आहुति गन्ने तरिका एउटै हुन्छ भन्न मिल्दैन।

यस्तो अनुष्ठानमा धेरै यज्ञकुण्ड, आचार्य, वेदपाठी ब्राह्मण तथा सहयोगीहरूको सहभागिता हुन सक्छ।

२. कोटिहोम किन गरिन्छ?

सनातन धर्ममा यज्ञलाई धार्मिक आस्था, त्याग, समर्पण र सामूहिक कल्याणको माध्यम मानिन्छ। कोटिहोम पनि यही धार्मिक भावनासँग जोडिएको अनुष्ठान हो।

यसका प्रमुख उद्देश्यहरू यस्ता छन्।

विश्वशान्ति र लोककल्याण

कोटिहोम गर्दा विश्वमा शान्ति कायम होस्, मानव समाजमा सुख, सद्भाव र समृद्धि बढोस् तथा सबै प्राणीको कल्याण होस् भन्ने कामना गरिन्छ।

ग्रहशान्ति तथा मंगलकामना

धार्मिक मान्यताअनुसार ग्रहजन्य प्रतिकूलता शान्त होस् र जीवनमा सुख, शान्ति तथा मंगल होस् भन्ने उद्देश्यले पनि होम गरिन्छ।

आध्यात्मिक शुद्धि

मन्त्रजप, पूजा, हवन र ध्यानले मानिसमा अनुशासन, श्रद्धा, त्याग र सकारात्मक सोचको भावना विकास गर्न सहयोग पुग्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ।

समाजमा धार्मिक जागरण

ठूलो यज्ञमा विभिन्न स्थानका मानिस, धर्मगुरु, विद्वान् र भक्तजन सहभागी हुन्छन्। यसले धार्मिक ज्ञान, संस्कार र सामाजिक सद्भावको विकासमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

३. कोटिहोमको शास्त्रीय आधार कहाँ पाइन्छ?

कोटिहोमको उल्लेख विभिन्न धार्मिक ग्रन्थमा पाइन्छ। विशेषगरी अग्निपुराण र भविष्य महापुराणमा यससम्बन्धी विधि र व्यवस्थाबारे चर्चा गरिएको छ।

अग्निपुराणमा कोटिहोम

अग्निपुराणको अध्याय १४९ मा लक्षहोम र कोटिहोम गर्ने विधिबारे उल्लेख गरिएको छ। यसमा यज्ञमा सहभागी हुने ब्राह्मणको संख्या, हवनमा प्रयोग हुने सामग्री, मन्त्र तथा यज्ञकुण्डसम्बन्धी व्यवस्थाबारे चर्चा गरिएको छ।

यस अध्यायमा जौ, धान, तिल, दूध, घिउ, कुश तथा अन्य सामग्रीको प्रयोगसम्बन्धी विवरण पनि पाइन्छ।

भविष्य महापुराणमा कोटिहोम

भविष्य महापुराणमा पनि कोटिहोमको विधिसम्बन्धी चर्चा गरिएको छ। यसमा उपयुक्त स्थान छनोट, योग्य ब्राह्मणको सहभागिता र धार्मिक उद्देश्यअनुसार यज्ञ सञ्चालन गर्ने परम्परागत व्यवस्थाबारे उल्लेख पाइन्छ।

यी ग्रन्थमा रहेका विवरणले कोटिहोमलाई विधि, मन्त्र र निश्चित व्यवस्थाअनुसार सम्पन्न गरिने धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा बुझ्न आधार दिन्छन्।

४. कोटिहोम कसरी गरिन्छ?

कोटिहोम सामान्य हवनभन्दा विस्तृत हुने भएकाले यसको तयारी र सञ्चालनका लागि योग्य आचार्यको नेतृत्व आवश्यक हुन्छ।

सामान्यतया कोटिहोमका मुख्य चरण यस प्रकार हुन्छन्।

पहिलो चरण : यज्ञस्थलको तयारी

यज्ञ गर्न उपयुक्त स्थान छनोट गरी सरसफाइ गरिन्छ। यज्ञमण्डप, पूजास्थल र आवश्यक यज्ञकुण्डको व्यवस्था मिलाइन्छ।

दोस्रो चरण : संकल्प

यज्ञ किन गर्न लागिएको हो भन्ने उद्देश्य स्पष्ट पारिन्छ। विश्वशान्ति, लोककल्याण, समाजको सुख–समृद्धि वा अन्य धार्मिक उद्देश्य राखेर संकल्प गरिन्छ।

तेस्रो चरण : गणेश पूजा तथा अन्य धार्मिक विधि

परम्पराअनुसार गणेश पूजा, कलश स्थापना, नवग्रह पूजा र आवश्यक अन्य पूजाविधि गरिन्छ।

चौथो चरण : अग्नि स्थापना

विधिपूर्वक अग्नि स्थापना गरी अग्निको पूजा गरिन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यतामा अग्निलाई देवतासम्म आहुति पुर्‍याउने माध्यमका रूपमा सम्मान गरिन्छ।

पाँचौँ चरण : मन्त्रपाठ र आहुति

आचार्य तथा वेदपाठी ब्राह्मणहरूले निर्धारित मन्त्र उच्चारण गर्दै घिउ, तिल, जौ, धान र अन्य हवन सामग्री अग्निमा अर्पण गर्छन्। यज्ञको संकल्प र विधिअनुसार आहुति दिइन्छ।

छैटौँ चरण : पूर्णाहुति र समापन

निर्धारित पूजा तथा हवन पूरा भएपछि पूर्णाहुति गरिन्छ। त्यसपछि शान्तिपाठ, आरती र प्रसाद वितरण गरी यज्ञ सम्पन्न गरिन्छ। परम्पराअनुसार ब्राह्मण भोजन, दान तथा अन्य सेवा पनि गरिन्छ।

५. कोटिहोममा के–के सामग्री प्रयोग गरिन्छ?

कोटिहोममा प्रयोग हुने सामग्री यज्ञको प्रकृति, संकल्प र धार्मिक विधिअनुसार फरक हुन सक्छ। सामान्यतया निम्न सामग्री प्रयोग गरिन्छ।

• शुद्ध घिउ
• तिल
• जौ
• धान तथा चामल
• समिधा अर्थात् यज्ञमा प्रयोग गरिने काठ
• कुश
• दूध तथा अन्य निर्धारित हवन सामग्री
• फूल, अक्षता, चन्दन र पूजासामग्री

यी सामग्री आचार्यले निर्धारण गरेको धार्मिक विधिअनुसार प्रयोग गरिन्छ।

६. सामान्य हवन र कोटिहोममा के फरक छ?

सामान्य हवन र कोटिहोम दुवैमा अग्निमा मन्त्रसहित सामग्री अर्पण गरिन्छ। तर तिनको आकार, आहुति संख्या, तयारी र व्यवस्थापन फरक हुन्छ।

सामान्य हवन कुनै पूजा, व्रत वा धार्मिक अवसरमा सीमित विधिअनुसार गर्न सकिन्छ।

कोटिहोम भने ठूलो संकल्प, विस्तृत धार्मिक विधि, आहुति गणना र धेरै आचार्य तथा सहभागीको सहभागितामा सञ्चालन हुने अनुष्ठान हो।

त्यसैले कोटिहोमलाई केवल ठूलो हवनका रूपमा मात्र नभई निश्चित उद्देश्य र विधिअनुसार गरिने महत्त्वपूर्ण धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

७. कोटिहोमबाट के फल प्राप्त हुन्छ?

धार्मिक मान्यताअनुसार कोटिहोमबाट शान्ति, सुख, समृद्धि, ग्रहशान्ति र लोककल्याणको फल प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

यसमा सहभागी हुनु भनेको केवल पूजा वा हवनमा उपस्थित हुनु मात्र होइन। श्रद्धा, अनुशासन, दान, सेवा र सत्कर्मको भावना पनि यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

यज्ञसँगै अन्नदान, विपन्नलाई सहयोग, गौसेवा, शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवाजस्ता सामाजिक काम जोड्न सके धार्मिक अनुष्ठानलाई समाजसेवासँग पनि जोड्न सकिन्छ।

यद्यपि यज्ञले सबै भौतिक समस्या समाधान गर्छ वा कुनै रोग निको पार्छ भन्ने दाबीलाई प्रमाणित वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन। यसको धार्मिक महत्त्वलाई आस्था र परम्पराका आधारमा बुझ्नुपर्छ।

८. कोटिहोम आयोजना गर्दा के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?

कोटिहोम ठूलो धार्मिक अनुष्ठान भएकाले यसको आयोजना गर्दा केही महत्त्वपूर्ण विषयमा ध्यान दिन आवश्यक छ।

• योग्य आचार्यको नेतृत्वमा शास्त्रीय विधि पालना गर्नुपर्छ।
• यज्ञको उद्देश्य र आहुति गणनाको आधार स्पष्ट हुनुपर्छ।
• दान तथा सहयोगको आर्थिक विवरण पारदर्शी हुनुपर्छ।
• यज्ञस्थलको सरसफाइ र वातावरण संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्छ।
• आगो तथा सहभागीको सुरक्षाका लागि उचित व्यवस्था गर्नुपर्छ।
• धार्मिक कार्यक्रमसँगै सामाजिक सेवा र लोककल्याणलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ।

निष्कर्ष : कोटिहोम केवल अग्निमा आहुति दिने कर्म होइन

कोटिहोम सनातन धर्मको यज्ञ परम्परासँग जोडिएको विस्तृत धार्मिक अनुष्ठान हो। यसको महत्त्व अग्निमा सामग्री अर्पण गर्नुमा मात्र सीमित छैन। यसले श्रद्धा, संकल्प, त्याग, दान, सेवा, अनुशासन र सामूहिक कल्याणको भावनालाई समेट्छ।

अग्निपुराण र भविष्य महापुराणमा पाइने कोटिहोमसम्बन्धी उल्लेखले यसको धार्मिक विधि र परम्परागत महत्त्व बुझ्न आधार प्रदान गर्छन्।

आजको समयमा कोटिहोम आयोजना गर्दा शास्त्रीय विधिको पालना, पारदर्शिता, वातावरण संरक्षण र सामाजिक सेवाको भावनालाई समेत प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।

यज्ञको मूल भावना पनि यही हो—आफ्नो मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज र प्राणी जगत्को सुख, शान्ति र कल्याणको कामना गर्नु।

लोकाः समस्ताः सुखिनो भवन्तु।

अर्थात् संसारका सबै प्राणी सुखी र शान्त रहून्।