भक्तपुर । काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन धार्मिक इतिहासभित्र केही यस्ता शक्तिस्थल छन्, जसको महत्त्व भव्य संरचनामा मात्र होइन, तिनसँग जोडिएका किंवदन्ती, साधना र पुस्तौँदेखि जीवित रहेको परम्परामा पनि लुकेको छ। भक्तपुरको मध्यपुर थिमि नगरपालिका क्षेत्रमा पर्ने टिगनीको नीलबाराही मन्दिर यस्तै विशिष्ट धार्मिक स्थल हो। हरियाली वनको शान्त वातावरणबीच रहेको यस मन्दिरमा देवीको छुट्टै मानवाकार मूर्तिभन्दा प्राकृतिक शिलालाई मूल आराध्यका रूपमा पूजा गरिन्छ।

देवीको नाम कसरी रहन गयो? वनको बीचमा रहेको यस शक्तिस्थलको इतिहास कति पुरानो छ? नीलबाराही मन्दिर र बोडेमा प्रदर्शन गरिने प्रसिद्ध नीलबाराही नाचबीच कस्तो सम्बन्ध छ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा यस क्षेत्रको धार्मिक आस्था, प्राचीन इतिहास र नेवार समुदायको सांस्कृतिक परम्पराको रोचक पाटो खुल्दै जान्छ।

नीलबाराही नामको अर्थ के हो?

नीलबाराही नाम आफैँमा धार्मिक अर्थ बोकेको नाम हो। यसलाई बुझ्न ‘नील’ र ‘बाराही’ शब्दको अर्थतर्फ ध्यान दिनुपर्छ।

संस्कृतमा ‘नील’ शब्दले नीलो वा गाढा नीलो रङलाई जनाउँछ। ‘बाराही’ वा ‘वाराही’ हिन्दू धर्मको मातृका परम्परामा उल्लेखित शक्तिशाली देवीको स्वरूप हो। वाराहीलाई सामान्यतः वराह अर्थात् बँदेलसँग सम्बन्धित स्वरूपमा चित्रण गरिन्छ। शाक्त तथा तान्त्रिक परम्परामा देवी वाराहीलाई शक्तिको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ।

यस आधारमा नीलबाराही नामलाई देवीको विशिष्ट स्वरूपसँग सम्बन्धित धार्मिक नामका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। तर यस मन्दिरमा देवीको नाम ठ्याक्कै यही कारणले नीलबाराही रहन गएको हो भन्ने प्रमाणित ऐतिहासिक विवरण स्पष्ट छैन। त्यसैले नामको व्युत्पत्तिलाई धार्मिक अर्थ र स्थानीय परम्पराको सन्दर्भमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

स्थानीय परम्परामा नीलबाराही देवीको विशिष्ट पहिचान छ। यहाँ देवीको पूजा प्राकृतिक शिलामा केन्द्रित छ। यही विशेषताले मन्दिरलाई अन्य सामान्य मूर्तिप्रधान मन्दिरभन्दा फरक धार्मिक स्वरूप प्रदान गरेको छ।

लिच्छविकालीन इतिहाससँग जोडिएको धार्मिक स्थल

नीलबाराही मन्दिरको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन सभ्यता र धार्मिक परम्परासँग सम्बन्धित छ। मध्यपुर थिमि क्षेत्र पुराना बस्ती, परम्परागत जात्रा, देवदेवीको उपासना र मौलिक नेवार संस्कृतिका लागि परिचित छ।

नीलबाराही मन्दिरसँग सम्बन्धित ऐतिहासिक विवरणमा लिच्छविकालीन शिलालेखको चर्चा पाइन्छ। मन्दिर परिसरको हितिसँग सम्बन्धित रहेको भनिएको एउटा पुरानो शिलालेखमा राजा जिष्णुगुप्तको उल्लेख रहेको विवरण छ। यद्यपि उक्त अभिलेख अहिले कहाँ र कुन अवस्थामा छ भन्ने विषयमा थप अनुसन्धान आवश्यक छ।

त्यस्तै, नेपाल संवत् ८३२ अंकित अर्को शिलालेखमा मन्दिरमा घण्टा चढाइएको उल्लेख रहेको विवरण पाइन्छ। त्यसमा देवीलाई ‘क्वटगु बाराही’ नामले सम्बोधन गरिएको बताइन्छ।

यी ऐतिहासिक विवरणले नीलबाराही देवीको उपासनाको पुरानो परम्परा बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार दिन्छन्। तर मन्दिरको स्थापना भएको ठ्याक्कै वर्ष, संस्थापक व्यक्ति र निर्माणका विभिन्न चरणबारे निष्कर्ष निकाल्न थप अभिलेखीय तथा पुरातात्त्विक अध्ययन आवश्यक छ।

देव वंशावलीमा नीलबाराहीको स्थापना कलिगत संवत् २९१२ अर्थात् करिब २३९० वर्षअघि तत्कालीन राजा विक्रमसेनको पालामा भएको मान्यता पनि उल्लेख भएको पाइन्छ। यस्तो विवरणले मन्दिरको प्राचीनतासम्बन्धी परम्परागत विश्वास देखाउँछ। यसलाई प्रमाणित इतिहाससँग अलग राखेर बुझ्नु आवश्यक छ।

प्राकृतिक शिलामा देवीको आराधना

नीलबाराही मन्दिरको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष यहाँको पूजा परम्परा हो। मन्दिरभित्र देवीको छुट्टै मानवाकार मूर्ति नभई प्राकृतिक प्रस्तरलाई नीलबाराहीको प्रतीक मानेर पूजा गरिन्छ।

प्राकृतिक शिलालाई देवीको स्वरूपका रूपमा स्वीकार गर्नु नेपाली धार्मिक परम्परामा पाइने पुरानो मान्यतासँग सम्बन्धित छ। हिन्दू धर्ममा विभिन्न शक्तिस्थलमा शिला, प्राकृतिक आकृति वा स्वयंभू प्रतीकलाई देवताको उपस्थितिसँग जोडेर आराधना गर्ने परम्परा छ।

नीलबाराही मन्दिरमा पनि यही धार्मिक आस्थाको विशिष्ट रूप देख्न सकिन्छ। मन्दिरको गर्भस्थलमा रहेको शिलाप्रति भक्तजनले श्रद्धा व्यक्त गर्छन्। शिलाको स्थानमा जल रहने गरेको विवरण पनि पाइन्छ। परिसरमा अन्य देवीदेवताका प्रस्तर मूर्ति तथा परम्परागत संरचनाहरू छन्।

मन्दिरको शान्त वातावरण, प्राकृतिक हरियाली र धार्मिक आस्थाले यस क्षेत्रलाई दर्शन तथा साधनाका लागि विशिष्ट बनाएको छ।

तान्त्रिक साधना र देवी उपासनाको सम्बन्ध

नीलबाराहीलाई तान्त्रिक परम्परासँग सम्बन्धित देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। तान्त्रिक उपासनामा देवीलाई शक्ति, संरक्षण र आध्यात्मिक साधनाको प्रतीक मानिन्छ।

काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन धार्मिक संस्कृतिमा तान्त्रिक विधिको महत्त्वपूर्ण स्थान रहेको छ। यहाँका विभिन्न देवीदेवताका मन्दिर, जात्रा र पूजा परम्परामा तान्त्रिक संस्कारको प्रभाव देखिन्छ।

नीलबाराही मन्दिरको पूजा परम्परालाई पनि यही सांस्कृतिक तथा धार्मिक पृष्ठभूमिमा बुझ्न सकिन्छ। यहाँको उपासनापद्धति केवल व्यक्तिगत श्रद्धामा सीमित छैन; यसले स्थानीय समुदायको सामूहिक धार्मिक जीवन, परम्परागत ज्ञान र सांस्कृतिक पहिचानलाई समेत प्रतिनिधित्व गर्छ।

नीलबाराहीप्रति हिन्दू तथा बौद्ध दुवै समुदायका मानिसको आस्था रहेको पाइन्छ। यसले काठमाडौं उपत्यकाको धार्मिक जीवनमा विभिन्न परम्पराबीच रहेको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।

देवीले किसानलाई नाच सिकाएको जनश्रुति

नीलबाराही मन्दिरको चर्चा गर्दा बोडेको प्रसिद्ध नीलबाराही नाचलाई अलग गर्न सकिँदैन। यस नाचसँग जोडिएको जनश्रुति निकै रोचक छ।

स्थानीय जनविश्वासअनुसार परापूर्वकालमा बोडेका धों थरका एक व्यक्ति खेतमा काम गर्न गएका बेला अचानक हराए। परिवार र स्थानीय बासिन्दाले खोजी गरे पनि उनी तत्काल भेटिएनन्। केही दिनपछि घर फर्किएका ती व्यक्तिले आफूलाई नीलबाराही देवीले टिगनीको वनमा लगेर विभिन्न देवगणको नाच सिकाएको बताए भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ।

त्यसपछि देवीबाट सिकिएको भनिएको नाचलाई स्थानीय समुदायले निरन्तरता दिएको जनविश्वास छ। यसै कथासँग सम्बन्धित भएर नीलबाराही नाचमा आवश्यक सामग्री धों थरका परिवारसँग जोडिएको परम्परासमेत रहेको विवरण पाइन्छ।

यो कथा स्थानीय समुदायको मौखिक इतिहास र धार्मिक आस्थाको महत्त्वपूर्ण अंश हो। यसलाई प्रमाणित ऐतिहासिक घटनाका रूपमा नभई नीलबाराही नाचको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित जनश्रुतिका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

पाँचौँ शताब्दीदेखि चलिआएको मान्यता

नीलबाराही नाचको उत्पत्तिबारे विभिन्न मान्यता प्रचलित छन्। केही सांस्कृतिक विवरणले यसलाई पाँचौँ शताब्दीदेखिको परम्परा मानेका छन्। अन्य विवरणले भक्तपुरको नवदुर्गा नाचसँगै यसको विकास भएको हुन सक्ने उल्लेख गर्छन्।

यस नाचको सुरुआतबारे ठ्याक्कै मिति प्रमाणित गर्ने पर्याप्त ऐतिहासिक प्रमाण भने स्पष्ट छैन। त्यसैले यसको प्राचीनताबारे चर्चा गर्दा स्थानीय जनश्रुति, वंशावली र उपलब्ध लिखित प्रमाणलाई अलग-अलग मूल्याङ्कन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

नाचको धार्मिक महत्त्व भने यसको उत्पत्तिको मितिमा मात्र निर्भर छैन। पुस्तौँदेखि स्थानीय समुदायले यसको विधि, अनुशासन, बाजागाजा र देवगणको भूमिका जोगाउँदै आएको तथ्यले यसको सांस्कृतिक निरन्तरता देखाउँछ।

उन्नाइस देवगणको सहभागिता

मध्यपुर थिमिको बोडेमा प्रदर्शन गरिने नीलबाराही नाच नेवार समुदायको विशिष्ट सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसमा परम्परागत स्वरूपअनुसार १९ देवगणको सहभागिता रहन्छ।

नाचमा एक भैरव, चार बाराही, चार कुमारी, चार सिंह, दुई द्वारपाल र चार गणेश गरी १९ देवगण सहभागी हुने विवरण पाइन्छ। धाँ बाजा, भुस्या, काँय र पाँगाजस्ता परम्परागत बाजागाजाको तालमा प्रस्तुत गरिने यो नाच धार्मिक विधि र सांस्कृतिक अनुशासनमा आधारित छ।

सामान्यतः गाईजात्राको भोलिपल्टदेखि भाद्र कृष्ण द्वितीयादेखि पञ्चमीसम्मको अवधिसँग सम्बन्धित परम्पराअनुसार बोडे क्षेत्रमा यो नाच सञ्चालन गरिन्छ। पात्र, तिथि र प्रदर्शनको स्थानीय विधिअनुसार नाचको तयारी तथा प्रदर्शन गरिन्छ।

देवगणले विशेष पोसाक र मुकुण्डो धारण गर्छन्। नाच सुरु भएपछि परम्परागत नियमको पालना गर्नुपर्ने मान्यता छ। नाचका क्रममा विभिन्न टोलमा पुगेर प्रदर्शन गरिन्छ र अन्त्यमा निर्धारित देवता घरमा फर्किएपछि समापन हुन्छ।

यसले नीलबाराही मन्दिरको धार्मिक पहिचानलाई मन्दिर परिसरबाहिर बोडेको सामुदायिक जीवनसम्म विस्तार गरेको छ।

राजकीय संरक्षण र पुराना अभिलेख

नीलबाराहीसँग सम्बन्धित धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराले विगतमा राजकीय संरक्षणसमेत पाएको विवरण पाइन्छ।

ऐतिहासिक विवरणअनुसार राजा भूपतीन्द्र मल्लले सन् १७१८ मा नीलबाराही नाचका लागि ‘छत्री कठी’ भनिने राजदण्ड तथा जग्गा प्रदान गरेको उल्लेख छ। यसले तत्कालीन समयमा नाचको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व रहेको संकेत गर्छ।

त्यस्तै, विक्रम संवत् १८९४ को एउटा ऐतिहासिक कागजातमा मन्दिरमा प्राप्त नगद भेटीको व्यवस्थापनसम्बन्धी विवरण उल्लेख भएको पाइन्छ। यसले मन्दिरमा भेटी संकलन र धार्मिक प्रयोजनका लागि त्यसको व्यवस्थापन गर्ने परम्परा रहेको देखाउँछ।

यी अभिलेख मन्दिर तथा यससँग सम्बन्धित परम्पराको ऐतिहासिक विकास बुझ्न महत्त्वपूर्ण छन्। तिनलाई समग्र ऐतिहासिक सन्दर्भमा अध्ययन गर्दा नीलबाराही क्षेत्रको धार्मिक जीवन र सांस्कृतिक निरन्तरता बुझ्न सहयोग पुग्छ।

संरक्षण गर्नुपर्ने जीवित सम्पदा

नीलबाराही मन्दिरको महत्त्व यसको प्राचीनता र धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। मन्दिर वरपरको वनक्षेत्र, प्राकृतिक वातावरण, स्थानीय समुदायको सहभागिता र परम्परागत नाच पनि यस सम्पदाका अभिन्न अङ्ग हुन्।

यस क्षेत्रमा भूक्षय तथा पहिरोको जोखिम देखिएकाले प्राकृतिक वातावरण र मन्दिर परिसरको संरक्षण महत्त्वपूर्ण बनेको छ। स्थानीय बासिन्दा तथा विभिन्न समुदायका मानिसले श्रमदान र सहयोगमार्फत यस क्षेत्रको संरक्षणमा योगदान पुर्‍याउँदै आएका छन्।

मन्दिरको संरक्षण गर्दा यसको भौतिक संरचना मात्र जोगाएर पुग्दैन। ऐतिहासिक अभिलेखको खोजी, परम्परागत पूजाविधिको दस्तावेजीकरण, नीलबाराही नाचको निरन्तरता र प्राकृतिक वातावरणको संरक्षणलाई पनि सँगसँगै अघि बढाउन आवश्यक छ।

स्थानीय समुदायको ज्ञान र सहभागितालाई सम्मान गर्दै व्यवस्थित संरक्षण योजना बनाउन सके नीलबाराही मन्दिर भावी पुस्ताका लागि पनि जीवित धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा रहिरहन सक्छ।

निष्कर्ष : एउटा मन्दिर, अनेकौँ इतिहास

नीलबाराही मन्दिर भक्तपुरको धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचान बोकेको विशिष्ट स्थल हो। प्राकृतिक शिलामा देवीको आराधना, तान्त्रिक उपासनाको परम्परा, नामकरणसँग जोडिएका धार्मिक व्याख्या र बोडेको प्रसिद्ध नीलबाराही नाचले यसलाई विशेष बनाएका छन्।

देवीको नाम कसरी रहन गयो भन्ने विषयमा थप ऐतिहासिक प्रमाण आवश्यक भए पनि ‘नील’ र ‘बाराही’ शब्दको धार्मिक अर्थ, स्थानीय जनश्रुति र परम्परागत पूजापद्धतिले यसको सांस्कृतिक महत्त्व बुझ्न सहयोग गर्छन्।

नीलबाराहीको इतिहास खोज्नु भनेको एउटा मन्दिरको कथा मात्र खोज्नु होइन। यो काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन सभ्यता, नेवार समुदायको सांस्कृतिक निरन्तरता, धार्मिक सहअस्तित्व र पुर्खाले हस्तान्तरण गरेको ज्ञानको खोजी पनि हो।

यस्ता सम्पदाको संरक्षण गर्नु हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो, किनकि इतिहास पुस्तकका पानामा मात्र होइन, पुस्तौँदेखि जीवित रहेका आस्था, परम्परा र संस्कृतिमा पनि सुरक्षित हुन्छ।