काठमाडौं । मानिसको स्वभाव, आर्थिक अवस्था र सामाजिक हैसियत हेरेर सम्बन्ध बदलिने संसारमा निःस्वार्थ माया कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा एउटा जनावरबाट सिक्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण हुन् राजीव लामा। पेसाले भ्लगरका रूपमा परिचित उनी कुकुरप्रतिको गहिरो प्रेम, उनीहरूसँगको आत्मीय सम्बन्ध र सडकका असहाय कुकुरप्रतिको संवेदनशीलताका कारण चर्चामा छन्।

राजीवका लागि कुकुर केवल घरमा पालिने जनावर होइनन्, उनीहरू परिवारका सदस्य हुन्। कुकुरसँगको उनको सम्बन्ध रहरबाट सुरु भएर जीवनशैली र भावनात्मक आत्मीयतासम्म पुगेको छ।

बाल्यकालदेखि नै कुकुरप्रति विशेष लगाव

राजीव लामाले करिब २५ देखि ३० वर्षदेखि कुकुर पाल्दै आएको बताएका छन्। सुरुआती दिनमा उनको घरवरपर आउने सडकका कुकुरलाई आश्रय दिने र उनीहरूलाई पाल्ने गर्थे। कतिपय कुकुर आफैँ उनको घरमा आउँथे भने कतिपयलाई उनले आफैँ ल्याएर पाल्थे।

समय बित्दै जाँदा कुकुरप्रतिको उनको लगाव झन् गहिरिँदै गयो। सुरुमा घरमा कुकुर पाल्ने रुचिका रूपमा रहेको सम्बन्ध विस्तारै आत्मीयता, जिम्मेवारी र संवेदनशीलतासँग जोडियो।

उनको जीवनमा कुकुरप्रतिको प्रेमलाई अझ गहिरो बनाउने एउटा नाम हो—‘कान्छी’।

‘कान्छी’ : जीवनशैली नै बदलिदिने साथी

राजीवको जीवनमा कान्छीको प्रवेश करिब आठ वर्षअघि भएको हो। उनले कान्छीलाई किनेर ल्याएका थिए। त्यसबेला काठमाडौंमा एक्लै बस्ने भएकाले सानो कान्छीलाई घरमा एक्लै छोड्न गाह्रो हुन्थ्यो। त्यसैले उनी आफू जहाँ जान्थे, कान्छीलाई पनि सँगै लैजान थाले।

सुरुमा बाध्यताजस्तो देखिएको यो अभ्यास बिस्तारै दुवैको बानी बन्यो। घरबाहिर निस्कँदा होस् वा घुम्न जाँदा, कान्छी उनको साथमा हुन थाली।

राजीव कान्छीलाई लिएर ट्रेकिङमा समेत जान थाले। यसरी उनीहरू नेपालका विभिन्न ठाउँमा पुगे भने भारतसम्म पनि यात्रा गरे।

कान्छीसँगको यही आत्मीयताले राजीवलाई कुकुरसँगको सम्बन्धलाई अझ फरक दृष्टिले बुझ्न सिकायो। कुकुरलाई केवल घरको सुरक्षाका लागि पालिने जनावरका रूपमा नभई माया, समय र साथ चाहिने परिवारको सदस्यका रूपमा हेर्ने उनको सोच अझ बलियो बन्यो।

किनेर होइन, अपनत्व दिएर पनि बन्छ परिवार

राजीवसँग अहिले रहेका पाँचवटा कुकुरमध्ये कान्छीसहित एउटा मात्रै किनेर ल्याइएको हो। बाँकी कुकुरलाई उनले अपनाएका हुन्।

उनका कुकुरहरूमध्ये ‘गोरी’ र ‘खैरे’का कथा पनि उत्तिकै भावनात्मक छन्।

गोरीलाई कसैले पुलमा बाँधेर छोडेको अवस्थामा खबर पाएपछि राजीव राति नै लिन पुगेका थिए। त्यस्तै, खैरेलाई सडकमा कुटिएको अवस्थामा भेटेका थिए। निकै दुब्लो र बिरामी रहेको खैरे बाँच्नसमेत कठिन होला जस्तो लागेको उनी सम्झन्छन्। तर माया लागेर घर ल्याएपछि उसलाई हेरचाह गर्ने अवसर पाए।

यी अनुभवले राजीवका लागि पशुप्रेमको अर्थ स्पष्ट पार्छन्। कुकुरलाई मन पराउनु मात्रै प्रेम होइन, अप्ठ्यारोमा परेका बेला उनीहरूको जिम्मेवारी लिन तयार हुनु पनि प्रेम हो।

कुकुरसँगको सम्बन्धले सिकाएको निःस्वार्थ प्रेम

राजीव लामाले कुकुरसँग लामो समय बिताउँदा सिकेको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा निःस्वार्थ माया भएको बताएका छन्।

मानिसको आर्थिक अवस्था, सफलता वा असफलताका आधारमा सम्बन्धमा परिवर्तन आउन सक्छ। तर कुकुरले आफ्नो मालिकलाई यस्ता आधारमा मूल्याङ्कन नगर्ने उनको अनुभव छ।

मानिस दुःखी होस् वा खुसी, धनी होस् वा गरिब, उसले माया र हेरचाह गरेको कुकुरले साथ दिन्छ भन्ने उनको बुझाइ छ।

यही कारण उनले कुकुरलाई जीवनको अभिन्न हिस्सा मानेका छन्। उनीहरूबिना जीवनको कल्पना गर्नसमेत कठिन हुने राजीवको भनाइले पशुप्रतिको उनको भावनात्मक सम्बन्ध कति गहिरो छ भन्ने देखाउँछ।

पशुप्रेमसँग जोडिएको सामाजिक सन्देश

राजीवको अनुभव घरमा कुकुर पाल्ने विषयमा मात्र सीमित छैन। सडकमा बस्ने कुकुरको अवस्था र उनीहरूप्रति गरिने व्यवहारले पनि उनलाई चिन्तित बनाउने गरेको छ।

उनका अनुसार कुकुरलाई लामो समय साङ्लाले बाँधेर राख्ने, पर्याप्त ठाउँ नदिने र आवश्यक माया तथा हेरचाह नगर्ने व्यवहार उचित होइन। जनावरलाई पाल्ने निर्णयसँगै उनीहरूको जीवनभरको हेरचाह गर्ने जिम्मेवारी पनि स्वीकार गर्नुपर्छ।

कुकुरसँग यात्रा गर्दा पनि विभिन्न चुनौती सामना गर्नुपर्ने उनको अनुभव छ। कतिपय होटलले कुकुरलाई प्रवेश दिन मान्दैनन्। उनीहरूको खाना, भाँडा र बस्ने व्यवस्था मिलाउन पनि कठिनाइ हुन्छ। तर यस्ता समस्याका बाबजुद उनी कुकुरलाई साथमा लिएर यात्रा गर्न रुचाउँछन्।

राजीवको विचारमा सडकका कुकुरको जीवन सुरक्षित बनाउन उद्धार र जिम्मेवार रूपमा नयाँ घरमा अपनाउने प्रयास महत्त्वपूर्ण छ। विशेषगरी साना कुकुरलाई सडक दुर्घटनाबाट जोगाउने र उनीहरूलाई सुरक्षित वातावरणमा हुर्काउने काममा योगदान दिन पाए हुन्थ्यो भन्ने उनको चाहना छ।

एउटा व्यक्तिको व्यवहारले दिन सक्ने प्रेरणा

राजीव लामाको जीवनकथाले पशुप्रेमलाई केवल भावनासँग जोडेर हेर्नुभन्दा जिम्मेवारीका रूपमा बुझ्न प्रेरित गर्छ।

कुकुरलाई घरमा ल्याउनु सजिलो हुन सक्छ, तर उनीहरूको खानपान, स्वास्थ्य, सुरक्षा र दैनिक हेरचाहको जिम्मेवारी लामो समयसम्म निभाउनु आवश्यक हुन्छ। त्यस्तै, सडकमा भेटिएका असहाय जनावरप्रति दया देखाउनु र सम्भव भएसम्म सहयोग गर्नु पनि मानवीय संवेदनाको एउटा रूप हो।

सबै मानिसले कुकुर पाल्नैपर्छ भन्ने होइन। तर जनावरलाई अनावश्यक दुःख नदिने, जिम्मेवारीपूर्वक व्यवहार गर्ने र आवश्यक पर्दा सुरक्षित उद्धारका लागि सम्बन्धित व्यक्तिसँग सहयोग माग्ने बानीले समाजलाई अझ संवेदनशील बनाउन सक्छ।

राजीव लामाको अनुभवले यही सन्देश दिन्छ—प्रेम केवल शब्दमा व्यक्त हुने भावना होइन, व्यवहारमा देखिने जिम्मेवारी पनि हो।

कान्छीसँग सुरु भएको उनको आत्मीय यात्राले सडकका अन्य कुकुरप्रतिको दृष्टिकोणसमेत फराकिलो बनाएको छ। उनका लागि कुकुरसँगको सम्बन्ध जीवनको एउटा रुचि मात्र होइन, निःस्वार्थ प्रेम बुझ्ने माध्यम बनेको छ।

अन्ततः राजीव लामाको कथा एउटा पशुप्रेमीको परिचय मात्रै होइन, मानिस र जनावरबीचको आत्मीय सम्बन्धले जीवनलाई कसरी अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ भन्ने उदाहरण पनि हो।