सम्पादकीय |

नेपाल धार्मिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक परम्पराले समृद्ध देश हो। यहाँ यज्ञ, होम, तप, जप, पूजा, आराधना र धार्मिक अनुष्ठानलाई पुस्तौँदेखि श्रद्धा र विश्वासका साथ निरन्तरता दिइँदै आएको छ। यिनै धार्मिक परम्परामध्ये कोटिहोम पनि एउटा महत्त्वपूर्ण अनुष्ठान हो। यसको उद्देश्य केवल अग्निमा आहुति अर्पण गर्नु मात्र होइन, धार्मिक संकल्प, आध्यात्मिक साधना, विश्वशान्ति र लोककल्याणको कामनासँग जोडिएको हुन्छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा कोटिहोम आयोजना गर्ने क्रम र यसको चर्चा बढेको देखिन्छ। विशेषगरी २०८० सालमा काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको पनौती नगरपालिका–११, कालाग्लनि रुद्र्पीठ लड्केश्वर धामस्थित विश्वकै एक मात्र १०८ फिट अग्लो भव्य शिव त्रिशूल निर्माण भएको क्षेत्रमा राष्ट्रिय शान्ति र लोककल्याणको कामनासहित राष्ट्रिय कोटिहोम आयोजना भएपछि यसप्रति थप चासो बढेको हो। त्यसपछि देशका विभिन्न स्थानमा कोटिहोम तथा ठूला धार्मिक यज्ञ आयोजना गर्ने विषयले चर्चा पाउन थालेको छ।

धार्मिक अनुष्ठानप्रति मानिसको आकर्षण बढ्नु आफैँमा सकारात्मक कुरा हो। समाजमा धार्मिक चेतना फैलिनु, वैदिक संस्कारप्रति चासो बढ्नु, धर्मगुरु तथा विद्वान्हरूको सहभागिता हुनु र सामूहिक रूपमा शान्तिको कामना गरिनु स्वागतयोग्य पक्ष हुन्। यस्ता कार्यक्रमले धार्मिक पर्यटन, स्थानीय आर्थिक गतिविधि, सामाजिक भेटघाट र सांस्कृतिक पहिचानको प्रवर्द्धनमा पनि योगदान पुर्‍याउन सक्छन्।

तर यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—कोटिहोम आयोजना गर्ने क्रम बढ्दै जाँदा त्यसको शास्त्रीय विधि, विधान र धार्मिक मर्यादा पनि उत्तिकै पालना भइरहेको छ त?

धार्मिक अनुष्ठानको महत्त्व त्यसको प्रचार, सहभागीको भीड, यज्ञकुण्डको संख्या वा आयोजनाको भव्यताले मात्र निर्धारण गर्दैन। त्यसको मूल आधार संकल्प, विधि, मन्त्र, आहुति, योग्य आचार्यको नेतृत्व र शास्त्रीय मर्यादा हो। अग्निपुराणमा लक्षहोम तथा कोटिहोमको विधिबारे चर्चा गरिएको छ। यसले यस्ता अनुष्ठानका लागि निश्चित धार्मिक प्रक्रिया र व्यवस्थापनको महत्त्व देखाउँछ।

त्यसैले कोटिहोम आयोजना गर्ने प्रत्येक आयोजकले आफूले सञ्चालन गर्न लागेको यज्ञको उद्देश्य के हो, कुन शास्त्रीय आधारमा गरिँदै छ, कुन विधि अपनाइँदै छ, आहुति गणना कसरी गरिँदै छ र त्यसको जिम्मेवारी कसले लिएको छ भन्ने विषय स्पष्ट पार्न सक्नुपर्छ।

आज धार्मिक कार्यक्रमको प्रचारप्रसार गर्न सामाजिक सञ्जाल र सञ्चारमाध्यम सहज भएका छन्। तर प्रचारको तीव्रता र धार्मिक विधिको गहिराइ एउटै कुरा होइनन्। आकर्षक मञ्च, ठूलो यज्ञशाला, धेरै सहभागी र चर्चित व्यक्तित्वको उपस्थितिले मात्र कुनै अनुष्ठान शास्त्रीय रूपमा सम्पन्न भएको प्रमाणित गर्दैन। धार्मिक कार्यक्रमको वास्तविक मूल्यांकन त्यसमा अपनाइएको विधि, उद्देश्य, पारदर्शिता र धार्मिक अनुशासनका आधारमा हुनुपर्छ।

अर्कोतर्फ, कोटिहोमजस्ता ठूला धार्मिक आयोजनाबाट समाजले केही महत्त्वपूर्ण लाभ पनि लिन सक्छ। स्थानीय स्तरमा रोजगारी र व्यापार बढ्न सक्छ, धार्मिक पर्यटनको सम्भावना विस्तार हुन सक्छ, संस्कृत र वैदिक मन्त्रप्रति नयाँ पुस्ताको चासो बढ्न सक्छ। विभिन्न धार्मिक संस्था, आश्रम, विद्वान् र भक्तजनबीच सहकार्यको वातावरण बन्न सक्छ। यज्ञसँगै शिक्षा, स्वास्थ्य, अन्नदान, विपन्नलाई सहयोग तथा वातावरण संरक्षणका कार्यक्रम जोडिएमा यसको सामाजिक योगदान अझ अर्थपूर्ण हुन सक्छ।

तर यस्ता आयोजनासँगै चुनौती पनि कम छैनन्। ठूलो संख्यामा मानिस सहभागी हुँदा सरसफाइ, खानेपानी, शौचालय, यातायात, आवास र सुरक्षाको व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ। यज्ञबाट उत्पन्न धुवाँ र फोहोरको व्यवस्थापन, वनस्पति तथा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र स्थानीय बासिन्दाको सुविधालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। आर्थिक सहयोग र दान संकलन गरिएको छ भने त्यसको आय–व्यय पारदर्शी हुनुपर्छ। धार्मिक आस्थालाई आर्थिक वा व्यक्तिगत प्रचारको माध्यम बनाउने अवस्था आउन दिनु हुँदैन।

अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, कोटिहोमको नाममा आयोजना हुने सबै कार्यक्रमलाई एउटै मापदण्डबाट सही वा गलत ठहर गर्न पनि मिल्दैन। कुनै अनुष्ठान शास्त्रीय विधिअनुसार सम्पन्न भयो कि भएन भन्ने मूल्यांकन गर्न त्यसको संकल्प, विधान, मन्त्र, आहुति प्रक्रिया र सम्बन्धित आचार्यको व्याख्या अध्ययन गर्न आवश्यक हुन्छ। त्यसैले आयोजकहरूले आफ्नो धार्मिक विधि र प्रक्रिया सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट पार्नु आजको आवश्यकता हो।

हामीले प्रश्न उठाउनुपर्ने विषय कोटिहोम किन गरियो भन्ने मात्र होइन, कसरी गरियो र त्यसबाट समाजले के प्राप्त गर्‍यो भन्ने पनि हो। यज्ञ सम्पन्न भएपछि त्यसको प्रभाव धार्मिक स्थलमा मात्र सीमित रह्यो कि स्थानीय समुदायले पनि लाभ पाए? धार्मिक चेतना बढ्यो कि केवल प्रचार बढ्यो? शास्त्रीय परम्पराको संरक्षण भयो कि नयाँ पुस्तालाई त्यसको वास्तविक ज्ञान दिन सकियो? यी प्रश्नको उत्तर खोजिनुपर्छ।

धर्मको नाममा हुने कुनै पनि कार्य आलोचनाभन्दा माथि हुँदैन। तर आलोचना पनि तथ्य, अध्ययन र मर्यादामा आधारित हुनुपर्छ। त्यसैगरी धार्मिक अनुष्ठान आयोजना गर्नेहरूले पनि प्रश्न र जिज्ञासालाई असहज रूपमा लिनु हुँदैन। बरु शास्त्रीय आधार, धार्मिक विधि र आर्थिक पारदर्शिताबारे जानकारी दिन सक्नुपर्छ।

कोटिहोमको बढ्दो आकर्षणलाई स्वस्थ धार्मिक जागरणमा बदल्ने जिम्मेवारी आयोजक, धर्मगुरु, विद्वान्, भक्तजन र सञ्चारमाध्यम सबैको हो। अब प्रतिस्पर्धा कसले ठूलो यज्ञ गर्‍यो, कसले धेरै भीड जुटायो वा कसको कार्यक्रम बढी चर्चित भयो भन्नेमा होइन; कसले शास्त्रीय विधि पालना गर्‍यो, कसले धार्मिक मर्यादा जोगायो र कसले समाजलाई वास्तविक योगदान दियो भन्नेमा हुनुपर्छ।

यज्ञको सफलता अग्निमा चढाइएका आहुतिको संख्याले मात्र होइन, त्यसले समाजमा जगाएको सद्भाव, सेवा, संस्कार र लोककल्याणको भावनाले पनि मापन हुनुपर्छ।

त्यसैले कोटिहोमको लहर बढ्दै गएको वर्तमान अवस्थामा हाम्रो आग्रह स्पष्ट छ—धार्मिक अनुष्ठानको विस्तार होस्, तर त्यससँगै शास्त्रीय विधि, विधान, पारदर्शिता र मर्यादाको पनि उत्तिकै संरक्षण होस्। धर्मको नाम ठूलो बनाउनेभन्दा धर्मको मर्म बुझ्ने र व्यवहारमा उतार्ने संस्कार विकास गरौँ।

यज्ञको उद्देश्य केवल अग्निमा आहुति दिनु होइन, समाजमा सद्भाव, सेवा र सत्कर्मको ज्योति बाल्नु पनि हो।