काठमाडौं । हिन्दू धर्मपरम्परामा प्रत्येक पक्षको त्रयोदशी तिथिलाई भगवान् शिवको आराधनाका लागि विशेष मानिन्छ। त्रयोदशीको साँझ सूर्यास्त आसपासको समयलाई ‘प्रदोषकाल’ भनिन्छ र यही समयमा गरिने शिवपूजा तथा व्रतलाई प्रदोष व्रत भनिन्छ।
स्कन्द पुराणको ब्रह्मोत्तरखण्डमा त्रयोदशीको साँझलाई प्रदोषकालका रूपमा उल्लेख गर्दै त्यस समयमा महादेवको आराधना विशेष फलदायी हुने वर्णन गरिएको छ। पुराणमा प्रदोष समयमा शिवपूजा, जप, होम तथा शिवसम्बन्धी कथा–कीर्तन गर्न प्रेरित गरिएको छ।
के हो प्रदोष व्रत ?
‘प्रदोष’ शब्दले सामान्यतः साँझको समय वा दोषहरू शमन हुने समय भन्ने धार्मिक अर्थ बोकेको पाइन्छ। चन्द्रमासको शुक्ल तथा कृष्ण पक्षमा पर्ने त्रयोदशी तिथिको सूर्यास्त आसपासको समयलाई प्रदोषकाल मानिन्छ। त्यसैले वर्षभरि प्रत्येक पक्षमा प्रदोष व्रत पर्ने गर्दछ।
शैव परम्परामा यस समय भगवान् शिव र माता पार्वतीको आराधना गर्ने, शिवलिङ्गमा पूजा–अर्चना गर्ने तथा मन्त्रजप गर्ने परम्परा रहेको छ। स्कन्द पुराणमा प्रदोषकालमा देवताहरू भगवान् शिवको समीप रहने र शिवको स्तुति–आराधना गर्ने धार्मिक आख्यानसमेत वर्णन गरिएको छ।
कसरी गरिन्छ प्रदोष व्रत ?
प्रदोष व्रतमा श्रद्धालुले आफ्नो सामर्थ्य र परम्पराअनुसार उपवास वा सात्त्विक आहार ग्रहण गरी दिनभर संयमित रहने परम्परा छ। स्कन्द पुराणमा त्रयोदशीका दिन व्रत बस्ने, सूर्यास्तभन्दा केही समयअघि स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गर्ने, मन तथा वाणीमा संयम राख्ने र सन्ध्या–जपपछि भगवान् शिवको पूजा गर्ने विधि उल्लेख गरिएको छ।
साँझको प्रदोष समयमा शिवलिङ्गमा जल, दूधलगायत परम्पराअनुसारका पूजासामग्री अर्पण गरी ॐ नमः शिवाय मन्त्रको जप, शिव स्तुति, आरती तथा ध्यान गर्ने चलन छ। पूजा विधि भने आफ्नो कुलपरम्परा, स्थानीय परम्परा तथा गुरु–पुरोहितको निर्देशनअनुसार फरक हुन सक्छ।
प्रदोष व्रतको धार्मिक महत्व
स्कन्द पुराणमा प्रदोषकालमा गरिएको शिवपूजालाई धर्म, समृद्धि, सांसारिक कल्याण तथा मोक्षको कामनासँग जोडिएको छ। विशेषगरी दुःख, भय तथा विभिन्न जीवनगत समस्याबाट मुक्ति र आध्यात्मिक शान्तिका लागि भगवान् शिवको आराधना गर्ने परम्परा रहेको उल्लेख पाइन्छ।
प्रदोष व्रतको मूल सन्देश केवल भौतिक फल प्राप्तिको कामनामा सीमित नभई संयम, श्रद्धा, आत्मशुद्धि र शिवभक्तिको अभ्यास पनि हो। व्रतका माध्यमबाट मानिसले आफ्नो आहार, व्यवहार, वाणी र विचारमा अनुशासन कायम गर्ने धार्मिक मान्यता छ।
सोम प्रदोष र शनि प्रदोष
त्रयोदशी तिथि सोमबार परेमा सोम प्रदोष र शनिबार परेमा शनि प्रदोष भनिन्छ। वारअनुसार प्रदोषका नाम फरक भए पनि यसको मूल आधार त्रयोदशी तिथि र प्रदोषकालमा भगवान् शिवको आराधना नै हो। शैव व्रतसम्बन्धी परम्परामा सोम तथा शनि प्रदोषलाई विशेष रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ।
प्रदोष व्रतले दिने सामाजिक सन्देश
धार्मिक दृष्टिले प्रदोष व्रत आत्मसंयम र शिवभक्तिको साधना हो भने सामाजिक दृष्टिले यसले सात्त्विक जीवनशैली, दान, सेवा, सदाचार र परोपकारको भावनालाई प्रोत्साहन गर्छ। पुराणीय विधिमा पूजा सम्पन्न भएपछि ब्राह्मण तथा आवश्यक व्यक्तिलाई भोजन र दान दिने उल्लेखसमेत पाइन्छ।
यसर्थ प्रदोष व्रतलाई केवल उपवासका रूपमा नभई आफ्नो व्यवहार सुधार्ने, मनलाई शान्त बनाउने र समाजप्रति जिम्मेवार बन्ने आध्यात्मिक अभ्यासका रूपमा लिन सकिन्छ।
शिव आराधनामा प्रदोषकालको विशेषता
प्रदोषकाल सूर्यास्त आसपासको संक्रमणकाल भएकाले हिन्दू धार्मिक परम्परामा यस समयलाई साधना र आराधनाका लागि महत्वपूर्ण मानिएको छ। स्कन्द पुराणले यही समयलाई भगवान् शिवको पूजाका लागि विशेष अवसरका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
त्यसैले प्रदोष व्रतका दिन श्रद्धालुहरू शिवालयमा पुगेर दीप प्रज्वलन, शिवलिङ्ग पूजा, मन्त्रजप, आरती तथा ध्यान गर्ने गर्दछन्।
प्रदोष व्रतको मूल भाव भनेको शरीरलाई कष्ट दिनुभन्दा श्रद्धा, संयम, सदाचार र भगवान् शिवप्रतिको भक्ति बढाउनु हो। आफ्नो स्वास्थ्य तथा अवस्थाअनुसार व्रतको स्वरूप निर्धारण गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
ॐ नमः शिवाय।