काठमाडौं। नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहार नजिकिँदै गर्दा घरआँगन सजाउने, फूलमाला तयार गर्ने र दीप प्रज्वलन गर्ने तयारी सुरु भएको छ। उज्यालो, खुसी, सद्भाव र पारिवारिक एकताको प्रतीक मानिने तिहार धार्मिक आस्थासँगै प्रकृति, पशुपन्छी र मानवीय सम्बन्धको सम्मान गर्ने पर्वका रूपमा परिचित छ।

तिहारलाई दीपावली र यमपञ्चक पनि भनिन्छ। विशेषगरी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले मनाउने यो पर्व नेपालका विभिन्न समुदायमा आ–आफ्नै मौलिक परम्परा र सांस्कृतिक विशेषतासहित मनाइन्छ।

तिहार कहिलेदेखि मनाउन थालियो ?

पौराणिक मान्यताअनुसार यमराज आफ्नी बहिनी यमुनाको निमन्त्रणामा उनको घर पुगेका थिए। यमुनाले दाजुको स्वागत, सत्कार र पूजा गर्दै दीर्घायु तथा सुखसमृद्धिको कामना गरेकी थिइन्। यही धार्मिक कथासँग भाइटीकाको परम्परा जोडिएको विश्वास गरिन्छ।

तिहार किन मनाइन्छ ?

तिहार मनाउनुको उद्देश्य देवीदेवताको आराधना गर्नु मात्र होइन, मानिसको दैनिक जीवनसँग जोडिएका पशुपन्छी, प्रकृति र पारिवारिक सम्बन्धप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु पनि हो।

कागलाई सन्देशवाहक, कुकुरलाई सुरक्षा र वफादारिताको प्रतीक तथा गाईलाई पवित्र र उपयोगी प्राणीका रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा छ। कृषि कार्यमा योगदान पुर्‍याउने गोरुको पूजा पनि गरिन्छ।

त्यसैगरी लक्ष्मीपूजाका दिन धन, समृद्धि र सौभाग्यकी देवी लक्ष्मीको आराधना गर्दै घरघरमा दीप प्रज्वलन गरिन्छ। अन्धकारमाथि उज्यालो र नकारात्मकतामाथि सकारात्मकताको विजयको सन्देश पनि यस पर्वसँग जोडिएको छ।

पाँच दिनका पाँच विशेष महत्त्व

काग तिहार : कागलाई यमराजको सन्देशवाहक मानेर भोजन अर्पण गर्दै पूजा गरिन्छ।

कुकुर तिहार : कुकुरलाई माला, टीका र मिठो भोजन दिएर उसको वफादारिता तथा सुरक्षामा पुर्‍याउने योगदानको सम्मान गरिन्छ।

गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा : गाईलाई पवित्र प्राणीका रूपमा पूजा गरिन्छ भने लक्ष्मीपूजामा धन, ऐश्वर्य र समृद्धिको कामना गरिन्छ। यी पूजा हरेक वर्ष अनिवार्य रूपमा एउटै दिन पर्छन् भन्ने छैन।

गोवर्धन पूजा, गोरु पूजा र म्हपूजा : कृषि जीवनमा गोरुको भूमिकाको सम्मान गरिन्छ। नेवार समुदायमा म्हपूजामार्फत आत्मशुद्धि, आत्मसम्मान र जीवनको कल्याणको कामना गर्ने परम्परा छ।

भाइटीका : दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टीका र माला लगाई दीर्घायु, सुख र समृद्धिको कामना गर्छन्। यो पर्वले पारिवारिक सम्बन्धमा प्रेम, विश्वास र आत्मीयता बढाउने सन्देश दिन्छ।

यस वर्ष तिहार कहिले ?

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका अनुसार यस वर्षको यमपञ्चक कात्तिक २० गते धनतेरस तथा यमदीपदानबाट सुरु हुनेछ।

कात्तिक २१ गते काग तिहार, २२ गते कुकुर तिहार तथा लक्ष्मीपूजा, २३ गते गाईपूजा र २४ गते गोवर्धन पूजा, गोरु पूजा तथा म्हपूजा मनाइनेछ।

कात्तिक २५ गते बुधबार भाइटीका मनाइनेछ। समितिले भाइटीकाको उत्तम साइत बिहान ११ बजेर ७ मिनेटमा रहेको जनाएको छ। सोही दिनसम्म यमपञ्चकको धार्मिक उत्सव चल्नेछ।

देउसीभैलोदेखि सांस्कृतिक एकतासम्म

तिहारको अर्को आकर्षण देउसीभैलो हो। समूहमा भेला भएर गीत गाउँदै, नाच्दै र शुभकामना आदानप्रदान गर्दै खेलिने देउसीभैलोले समुदायबीचको सम्बन्धलाई थप निकट बनाउँछ।

मखमली, सयपत्री र गोदावरीका फूल, झिलिमिली बत्ती, सेलरोटी तथा परम्परागत परिकारले तिहारलाई थप जीवन्त बनाउँछन्।

आधुनिक जीवनशैलीसँगै पर्व मनाउने शैलीमा परिवर्तन आए पनि तिहारको मूल सन्देश भने प्रेम, सम्मान, सहकार्य र सांस्कृतिक निरन्तरतामै केन्द्रित छ।

तिहार घर उज्यालो बनाउने पर्व मात्र होइन, मानिसको मन, परिवार र समाजमा सद्भावको उज्यालो फैलाउने अवसर पनि हो। प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिको कृतज्ञता, सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण तथा पारिवारिक एकता नै यस पर्वको वास्तविक सुन्दरता हो।