ललिता सिग्देल । सन्तानकाे हातमा महँगो मोबाइल छ, राम्रो विद्यालयमा पढ्ने अवसर छ, भविष्यमा सफल बन्ने सपना छ। तर के उसले ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्न, दुःखमा परेकालाई साथ दिन, सत्य बोल्न र आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्न पनि सिकिरहेको छ? आजको समाजले गम्भीरतापूर्वक सोच्नुपर्ने प्रश्न यही हो—हामी सन्तानको भविष्य बनाउँदै गर्दा उनीहरूको जीवनको आधार मानिने संस्कारलाई त कमजोर बनाइरहेका छैनौँ?

सन्तानलाई राम्रो शिक्षा दिनु, आर्थिक रूपमा सक्षम बनाउनु र प्रतिस्पर्धी संसारमा अघि बढ्न योग्य बनाउनु प्रत्येक अभिभावकको स्वाभाविक चाहना हो। तर सफलता हासिल गर्ने दौडमा जीवनलाई सुन्दर बनाउने मानवीय मूल्य, नैतिकता र पारिवारिक आत्मीयता ओझेलमा पर्न थाले भने त्यसले हाम्रो भविष्यबारे नयाँ प्रश्न खडा गर्छ।

आज अभिभावकहरू सन्तानको पढाइ, परीक्षा, नतिजा र करिअरप्रति सचेत छन्। यो सकारात्मक पक्ष हो। तर पढाइमा उत्कृष्ट हुनु र असल मानिस बन्नु एउटै कुरा होइन। शैक्षिक योग्यताले अवसरको ढोका खोल्न सक्छ, तर इमानदारी, सहानुभूति, अनुशासन र जिम्मेवारीबोधले जीवनलाई सही दिशा दिन्छ। सफल मानिस बनाउने चाहनासँगै असल मानिस बनाउने जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

पहिलेको संयुक्त परिवारमा हजुरबा–हजुरआमा, काका–काकी र अन्य सदस्यसँगै हुर्किने अवसर धेरै बालबालिकाले पाउँथे। घरका ज्येष्ठ सदस्यबाट कथा सुन्ने, सामाजिक व्यवहार सिक्ने र पारिवारिक सम्बन्धको अर्थ बुझ्ने वातावरण हुन्थ्यो। अहिले परिवारको संरचना, बसाइँसराइ, रोजगारी र जीवनशैलीमा परिवर्तन आएको छ। एकल परिवार बढ्नु आफैँमा संस्कार हराउनु होइन, तर परिवारका सदस्यबीच संवाद र अनुभव साटासाट गर्ने अवसर घटेमा त्यसको प्रभाव बालबालिकाको सामाजिक सिकाइमा पर्न सक्छ।

प्रविधि र सामाजिक सञ्जाल पनि आजको जीवनका अभिन्न हिस्सा बनेका छन्। तिनले ज्ञान, सूचना र अवसरको संसार फराकिलो बनाएका छन्। तर प्रविधिको प्रयोगसँगै समय व्यवस्थापन, गोपनीयता, जिम्मेवार व्यवहार र अरूको सम्मान सिकाउनु पनि आवश्यक छ। बालबालिकालाई मोबाइल नदिनु मात्रै समाधान होइन; त्यसको सही प्रयोग सिकाउनु र अभिभावक स्वयंले उदाहरण प्रस्तुत गर्नु बढी प्रभावकारी हुन्छ।

संस्कार सिकाउने पहिलो पाठशाला घर हो। बालबालिकाले अभिभावकले दिएको उपदेशभन्दा उनीहरूको व्यवहारबाट धेरै कुरा सिक्छन्। घरमा अरूलाई सम्मान गरिन्छ कि अपमान, गल्ती स्वीकार गरिन्छ कि लुकाइन्छ, श्रमको कदर गरिन्छ कि गरिँदैन—यस्ता दैनिक व्यवहारले बालमनमा गहिरो प्रभाव पार्छन्। अभिभावकले सत्य बोल्न सिकाउँदै आफूले असत्य बोलेमा, अनुशासनको अपेक्षा गर्दै आफूले जिम्मेवारी पूरा नगरेमा सन्देश र व्यवहारबीच दूरी पैदा हुन्छ।

विद्यालयको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। शिक्षाको उद्देश्य परीक्षा उत्तीर्ण गराउनु र प्रमाणपत्र दिलाउनुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। विद्यालयले सहकार्य, सहिष्णुता, सामाजिक उत्तरदायित्व, वातावरणप्रतिको संवेदनशीलता र विविधताको सम्मानलाई पनि सिकाइको हिस्सा बनाउनुपर्छ। परिवार, विद्यालय र समुदायबीच सहकार्य भएमा बालबालिकाले सिकेका मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्ने अवसर पाउँछन्।

संस्कारको अर्थ पुराना सबै चलनलाई जस्ताको तस्तै जोगाउनु पनि होइन। समयसँगै समाज बदलिन्छ, सोच बदलिन्छ र व्यवहारमा सुधार आवश्यक हुन्छ। विभेद, अन्धविश्वास र असमानतालाई परम्पराको नाममा निरन्तरता दिनु संस्कारको संरक्षण होइन। मानवीय मर्यादा, समानता, इमानदारी र पारस्परिक सम्मानलाई बलियो बनाउनु नै संस्कारको वास्तविक मर्म हो। नयाँ पुस्तालाई परम्पराको राम्रो पक्ष हस्तान्तरण गर्दै गलत अभ्यासमाथि प्रश्न उठाउन सक्ने विवेक पनि दिनुपर्छ।

आज हामीले सन्तानका लागि सम्पत्ति जोडिरहेका छौँ, राम्रो शिक्षा र सुरक्षित भविष्यको आधार तयार गरिरहेका छौँ। तर उनीहरूलाई अरूको पीडा बुझ्ने मन, आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्ने साहस र समाजप्रति जिम्मेवार बन्ने चेतना दिन सकेनौँ भने हाम्रो तयारी अधुरो रहन सक्छ। आर्थिक सम्पन्नता जीवनको महत्त्वपूर्ण आधार हो, तर मानवीय सम्बन्ध र नैतिक जिम्मेवारीबिनाको सम्पन्नताले मात्र समाजलाई सभ्य बनाउन सक्दैन।

सन्तानलाई संसार जित्न सिकाऔँ, तर मानिसको मन जित्ने संस्कार पनि दिऔँ। उनीहरूलाई प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम बनाऔँ, तर सहकार्यको महत्त्व पनि बुझाऔँ। अधिकार खोज्न सिकाऔँ, तर अरूको अधिकारको सम्मान गर्न पनि सिकाऔँ। आधुनिक बनाऔँ, तर आफ्नो जरा, भाषा, संस्कृति र मानवीय सम्बन्धको मूल्यबाट विमुख नबनाऔँ।

किनभने सन्तानको वास्तविक भविष्य उनीहरूले कति कमाउँछन् वा कति ठूलो पदमा पुग्छन् भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन; उनीहरूले आफ्नो ज्ञान, क्षमता र सफलतालाई व्यक्ति, परिवार र समाजको हितमा कसरी प्रयोग गर्छन् भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्छ।

आजको पुस्तालाई भोलिको जिम्मेवार नागरिक बनाउने हो भने संस्कारलाई भाषणमा होइन, व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। घरबाट सुरु हुने सम्मान, विद्यालयबाट विकसित हुने जिम्मेवारी र समाजबाट प्राप्त हुने सकारात्मक उदाहरणले नै नयाँ पुस्ताको चरित्र निर्माण गर्छ।

सन्तानका लागि उज्ज्वल भविष्य निर्माण गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। तर त्यो भविष्य टिकाइराख्ने संस्कारको जग बलियो बनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। भविष्यका लागि भवन बनाउँदा जग कमजोर पारियो भने संरचना टिक्दैन। त्यसैगरी, शिक्षा र सफलताको उचाइ बढाउँदै गर्दा मानवीय मूल्यको जग कमजोर हुन नदिनु आजको पुस्ताको साझा जिम्मेवारी हो।