रातभरि बच्चालाई दूध खुवाएर निन्द्रा नपुगेकी आमा, बिहान कार्यालय जानुपर्ने बाध्यता, घर फर्किएपछि फेरि भान्सा र परिवारको जिम्मेवारी। त्यसमाथि समाजको टिप्पणी—‘हाम्रो पालामा त सुत्केरी भएको हप्तादिनमै घाँसदाउरा गर्न जान्थ्यौँ, अहिले यति सुविधा हुँदा पनि गाह्रो!’ आखिर एउटी आमाले आफ्नो पीडा सुनाउन पनि अनुमति लिनुपर्ने हो?

नेपाली समाजमा महिलालाई सहनशीलताको प्रतीक मानिन्छ। तर यही सहनशीलताको अपेक्षाले कतिपय महिलाको वास्तविक पीडा ओझेलमा परेको छ। विशेषगरी सुत्केरी अवस्थामा महिलाले भोग्ने शारीरिक थकान, निद्राको अभाव, खानपानको समस्या र मानसिक दबाबलाई सामान्य ठान्ने प्रवृत्ति अझै हट्न सकेको छैन।

बच्चा जन्माउनु महिलाको जीवनको संवेदनशील चरण हो। गर्भावस्थादेखि प्रसव र त्यसपछिको समयसम्म शरीरले ठूलो परिवर्तन सामना गर्छ। बच्चालाई दूध खुवाउने, पटकपटक उठेर हेरचाह गर्ने र आफ्नो निद्रा त्याग्ने क्रम चलिरहन्छ। यस्तो अवस्थामा शरीरलाई आराम, पौष्टिक आहार र भावनात्मक सहयोग आवश्यक हुन्छ। तर कतिपय महिलाले आफ्नै खानपान र आरामको व्यवस्थासमेत आफैँ मिलाउनुपर्ने अवस्था भोगिरहेका छन्।

त्यसमाथि परिवार र आफन्तबाट सुनिने टिप्पणीले उनीहरूको मन झन् दुखाउँछ। ‘हाम्रो पालामा त यस्तो थिएन’, ‘हामी त सुत्केरी भएको सात दिनमै घाँसदाउरा गर्न जान्थ्यौँ’, ‘अहिले यति धेरै सुविधा छ, तैपनि गाह्रो मान्छन्’ जस्ता भनाइले महिलाको पीडालाई तुलना गरेर सानो बनाइदिन्छन्।

तर प्रश्न उठ्छ—पहिले दुःख सहनुपर्थ्यो भन्दैमा अहिले पनि त्यही दुःख सहनैपर्छ? विगतमा महिलाले आराम नपाएको, पर्याप्त पोषण नपाएको वा आफ्नो स्वास्थ्यको वास्ता नगरी काम गरेको इतिहासलाई आज पनि आदर्श मान्नुपर्ने किन? दुःख सहन बाध्य हुनु र दुःख सहनुपर्ने आवश्यकता हुनु फरक कुरा हुन्।

कसैले विगतमा कठिन परिस्थिति सामना गरेको हुन सक्छ। त्यसको सम्मान गर्नुपर्छ। तर त्यसैलाई आधार बनाएर आजकी सुत्केरी महिलाको आवश्यकता र भावनालाई अस्वीकार गर्नु न्यायसंगत हुँदैन। सुविधा बढ्दैमा शरीरको निको हुने प्रक्रिया छोटिँदैन, रातको निद्रा आफैँ पूरा हुँदैन र बच्चाको हेरचाहको जिम्मेवारी पनि हराउँदैन।

अर्कोतर्फ, जागिरे महिलाका लागि चुनौती अझ जटिल हुन सक्छ। कार्यालयको समय, कामको दबाब, घरायसी जिम्मेवारी र शिशुको हेरचाहबीच सन्तुलन मिलाउनुपर्ने हुन्छ। कार्यालयबाट घर फर्किएपछि उनको काम सकिँदैन। भान्सा, सरसफाइ, परिवारको हेरचाह र बच्चाको जिम्मेवारी फेरि उनकै काँधमा आउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा परिवारका अन्य सदस्यले सहयोग नगर्ने हो भने शारीरिक थकानसँगै मानसिक दबाब पनि बढ्न सक्छ।

महिलाको पीडा नदेखिनु र पीडा नहुनु एउटै कुरा होइन।

सुत्केरीपछिको समयमा कतिपय महिलाले उदासी, चिन्ता, एक्लोपन वा गम्भीर मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या अनुभव गर्न सक्छन्। उनीहरूलाई ‘कमजोर’, ‘कामचोर’ वा ‘धेरै सुविधा खोज्ने’ भनेर टिप्पणी गर्नुको सट्टा उनीहरूको कुरा सुन्ने, अवस्था बुझ्ने र आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने वातावरण चाहिन्छ।

समाजमा मानसिक पीडा सहन नसकेर आत्महत्या गरेका घटनाबारे पनि हामीले सुन्दै आएका छौँ। यस्ता घटनालाई एउटै कारणसँग जोडेर बुझ्न मिल्दैन। तर निरन्तरको तनाव, अपमान, एक्लोपन र सहयोगको अभावले मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ भन्ने वास्तविकतालाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। विशेषगरी सुत्केरी महिलाको व्यवहार वा भावनामा असामान्य परिवर्तन देखिएमा त्यसलाई नाटक वा कमजोरी ठान्नुको सट्टा स्वास्थ्यकर्मीको सहयोग लिन प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।

अब प्रश्न परिवारतर्फ पनि सोझिन्छ। बच्चा जन्माउनु आमाको मात्र जिम्मेवारी हो? बच्चालाई दूध खुवाउने प्राकृतिक जिम्मेवारी आमासँग जोडिए पनि बच्चाको सरसफाइ, हेरचाह, घरको काम र आमाको स्वास्थ्यको ख्याल राख्ने जिम्मेवारी परिवारका अन्य सदस्यले पनि बाँड्न सक्छन्। बच्चाको बुबाले रातको हेरचाहमा साथ दिन, घरको काम सम्हाल्न र आमालाई आराम गर्ने समय दिन सक्छन्। परिवारका अन्य सदस्यले पनि आलोचना होइन, सहयोगको हात बढाउन सक्छन्।

पहिलेको संयुक्त परिवारमा कतिपय महिलाले सुत्केरी अवस्थामा परिवारको सहयोग पाउँथे। अहिले एकल परिवार बढेका छन्, परिवारका सदस्य कामका कारण टाढा छन् र दैनिक जीवनका चुनौती फरक भएका छन्। त्यसैले विगतको अनुभवलाई आजको हरेक परिवारमा जस्ताको तस्तै लागू गर्न सकिँदैन। बदलिँदो समयसँगै हाम्रो सोच र जिम्मेवारी बाँड्ने संस्कार पनि बदलिनुपर्छ।

कार्यालय र सम्बन्धित निकायले सुत्केरी बिदा, स्तनपानका लागि उपयुक्त समय तथा काममा फर्किने महिलाका आवश्यकतालाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। कानुनले दिएका सुविधा व्यवहारमा उपलब्ध गराउनु र ती सुविधा प्रयोग गर्दा महिलाले अपराधबोध वा अपमान महसुस गर्नुनपर्ने वातावरण बनाउनु आवश्यक छ।

सुत्केरी महिलालाई सधैँ बलियो बन्न आदेश दिनुभन्दा पहिले उनलाई कमजोर महसुस गर्न सक्ने सुरक्षित वातावरण दिनुपर्छ। उनले ‘म थाकेँ’ भन्दा कामबाट भागेको आरोप होइन, केही समय आराम गर्ने अवसर पाउनुपर्छ। ‘मलाई गाह्रो भयो’ भन्दा तुलना र व्यङ्ग्य होइन, सहयोग पाउनुपर्छ। र ‘मलाई सहयोग चाहियो’ भन्दा उनको आत्मसम्मानमा चोट पुग्ने व्यवहार होइन, साथ मिल्नुपर्छ।

समाजले आमाको त्यागको प्रशंसा गर्छ। तर त्यही आमालाई समयमा खाना खुवाउन, आराम गर्न दिन र उनको मनको कुरा सुन्न कति तयार छ? मातृत्वको सम्मान भाषणमा होइन, दैनिक व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

‘हाम्रो पालामा यस्तो थियो’ भन्ने वाक्यले आजकी आमाको पीडा नकार्ने होइन, विगतमा महिलाले भोगेका दुःखबाट सिकेर आगामी पुस्ताका आमाहरूको जीवन सहज बनाउने बाटो खोल्नुपर्छ।

किनकि आमा हुनु भनेको सबै पीडा चुपचाप सहनु होइन। परिवार सम्हाल्नु भनेको आफ्नै स्वास्थ्य बिर्सनु होइन। सुत्केरी महिलालाई आराम, पोषण, सम्मान र सहयोग दिनु कुनै सुविधा वा उपकार होइन—यो उनको स्वास्थ्य, अधिकार र मानवीय आवश्यकताको सम्मान हो।

आमा हुनु भनेको थाक्न नपाउनु होइन। जिम्मेवार हुनु भनेको सबै बोझ एक्लै बोक्नु पनि होइन। सुत्केरी महिलालाई सहानुभूति होइन, व्यवहारमै सहयोग चाहिन्छ। किनकि स्वस्थ आमा नै स्वस्थ परिवारको आधार हुन्।