काठमाडौं । वैदिक सनातन धर्मावलम्बीहरूमा धन–धान्य, ऐश्वर्य, सुख–शान्ति तथा समृद्धिकी अधिष्ठात्री देवी महालक्ष्मीको १६ दिने व्रत तथा विशेष आराधनाको परम्परा रहेको छ। यस वर्ष महालक्ष्मी व्रत २०८३ साल असोज २ गतेदेखि प्रारम्भ भई असोज १७ गते शनिबार समापन हुँदैछ। पञ्चाङ्गीय विवरणअनुसार व्रत भाद्र शुक्ल सप्तमीदेखि आश्विन कृष्ण सप्तमीसम्म १६ दिन गरिने परम्परा छ।
महालक्ष्मी व्रत किन बसिन्छ ?
महालक्ष्मीलाई धन, धान्य, ऐश्वर्य र समृद्धिकी देवीका रूपमा आराधना गरिन्छ। त्यसैले यो व्रतको मूल उद्देश्य देवीप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै घर–परिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि र ऐश्वर्य प्राप्तिको कामना गर्नु रहेको धार्मिक मान्यता छ।
शास्त्रीय परम्परामा व्रतलाई केवल भौतिक धन प्राप्तिसँग मात्र जोडिएको छैन। संयम, शुद्ध आचार–विचार, श्रद्धा, पूजा तथा सत्कर्ममार्फत जीवनमा सकारात्मकता र समृद्धिको कामना गर्नु यसको धार्मिक पक्ष मानिन्छ।
कसले बस्ने ?
महालक्ष्मी व्रत विशेषगरी महिलाहरूले श्रद्धापूर्वक बस्ने परम्परा नेपाली समाजमा व्यापक छ। तर व्रतलाई केवल महिलामा मात्र सीमित गरिएको मान्यता सबै परम्परामा पाइँदैन। आफ्नो कुल, परिवार र धार्मिक परम्पराअनुसार महिला तथा पुरुष भक्तजनले समेत महालक्ष्मीको आराधना गर्ने चलन छ।
व्रत बस्दा आफ्नो स्वास्थ्य, क्षमता र पारिवारिक परम्परालाई ध्यानमा राख्दै संकल्पअनुसार पूजा तथा व्रत पालना गर्ने धार्मिक अभ्यास रहेको छ।
१६ दिनसम्म के गरिन्छ ?
महालक्ष्मी व्रतका १६ दिनमा देवी महालक्ष्मीको नियमित पूजा–आराधना गरिन्छ। परम्पराअनुसार व्रतीले संयमित जीवन बिताउने, सात्त्विक आहार ग्रहण गर्ने र दैनिक रूपमा देवीको स्मरण तथा पूजा गर्ने गर्छन्।
यस व्रतमा प्रत्येक दिन साँझ चन्द्रमालाई अर्घ्य दिने परम्परासमेत रहेको उल्लेख पाइन्छ। कतिपय विधिमा हविष्य भोजन, एक छाक भोजन वा फलाहारजस्ता नियम पालना गर्ने चलन छ। व्रतको स्वरूप भने कुलपरम्परा र आचारअनुसार फरक हुन सक्छ।
१६ दिनको विशेष महत्व
महालक्ष्मी व्रतको प्रमुख विशेषता नै यसको १६ दिने अवधि हो। शास्त्रीय व्रतविधानमा १६ दिनसम्म निरन्तर देवीको आराधना गरी अन्तिम दिन विशेष पूजा तथा व्रत समापन गर्ने परम्परा पाइन्छ।
यस अवधिमा व्रतीले आफ्नो संकल्पमा दृढ रहँदै देवीको पूजा, जप, ध्यान तथा प्रार्थना गर्ने गर्छन्। व्रतको अन्तिम दिन विशेष पूजा गरी विधिपूर्वक समापन गर्ने परम्परा छ।
महालक्ष्मी व्रतसँग जोडिएको धार्मिक विश्वास
धार्मिक मान्यताअनुसार निष्ठापूर्वक महालक्ष्मीको व्रत तथा आराधना गरेमा धन–धान्य वृद्धि, ऐश्वर्य, सुख–शान्ति र पारिवारिक समृद्धि प्राप्त हुने विश्वास छ।
विभिन्न धार्मिक ग्रन्थ तथा परम्परामा भगवान् शिवले भगवती पार्वतीलाई महालक्ष्मी व्रतको विधान बताउनुभएको उल्लेखसमेत पाइन्छ। महालक्ष्मी व्रतसँग सम्बन्धित धार्मिक परम्परामा देवराज इन्द्रले समेत महालक्ष्मीको आराधना गरेको प्रसङ्ग जोडिन्छ।
व्रतमा संयम र शुद्ध आचरण
महालक्ष्मी व्रतको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष संयम र शुद्ध आचरण हो। धार्मिक परम्परामा व्रत अवधिमा ब्रह्मचर्य पालना, संयमित भोजन र शुद्ध आचार–विचारलाई महत्व दिइएको पाइन्छ।
त्यसैले महालक्ष्मी व्रतलाई केवल धन प्राप्तिका लागि गरिने पूजा मात्र नभई श्रद्धा, संयम, आत्मअनुशासन र सत्कर्मसँग जोडिएको धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा बुझिन्छ।
कहिले समापन हुन्छ ?
२०८३ सालको महालक्ष्मी व्रत असोज १७ गते शनिबार, अर्थात् आश्विन कृष्ण सप्तमीका दिन समापन हुँदैछ। सोही दिन अष्टमी श्राद्ध तथा गोरखकाली पूजासमेत परेको पञ्चाङ्गीय विवरणमा उल्लेख छ।
महालक्ष्मी व्रतको समापनमा आफ्नो कुलपरम्परा तथा शास्त्रीय विधिअनुसार विशेष पूजा, प्रार्थना तथा व्रत उद्यापन गर्ने चलन छ।
निष्कर्ष
महालक्ष्मी व्रत धन–सम्पत्तिको मात्र कामना गर्ने पर्व नभई देवी महालक्ष्मीप्रतिको श्रद्धा, पारिवारिक सुख–शान्ति, समृद्धि, संयम र सत्कर्मको संकल्पसँग जोडिएको १६ दिने धार्मिक अनुष्ठान हो। आफ्नो कुलपरम्परा र गुरु–पुरोहितबाट प्राप्त विधिअनुसार व्रत तथा पूजा गर्नु नै यसको शास्त्रीय पक्षलाई सम्मान गर्ने उचित माध्यम मानिन्छ।
वि.सं.२०८३ असोज १४ बुधवार १३:२९ मा प्रकाशित

















