काठमाडौं । वैदिक सनातन परम्परामा पितृप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र स्मरण व्यक्त गर्दै गरिने श्राद्धकर्मको विशेष समयलाई पितृपक्ष अर्थात् सोह्रश्राद्ध भनिन्छ। यस अवधिमा दिवंगत पितृको मृत्यु भएको तिथिका आधारमा श्राद्ध, तर्पण तथा पिण्डदान गर्ने मुख्य विधान छ। तर केही विशेष अवस्थाका पितृका लागि भने शास्त्रीय परम्पराले छुट्टाछुट्टै तिथि निर्धारण गरेको पाइन्छ।
२०८३ सालको सोह्रश्राद्ध असोज ११ गतेदेखि असोज २४ गतेसम्म रहेको छ। यस अवधिमा प्रतिपदादेखि औँसीसम्मका तिथिमा पितृकार्य गरिन्छ।
सामान्य नियम : जुन तिथिमा मृत्यु भयो, त्यही तिथिमा श्राद्ध
श्राद्धको मूल नियमअनुसार पितृको मृत्यु जुन चन्द्रतिथिमा भएको हो, पितृपक्षमा त्यही तिथिमा श्राद्ध गरिन्छ। शुक्लपक्ष वा कृष्णपक्ष जुन पक्षमा मृत्यु भएको भए पनि सम्बन्धित तिथि नै आधार मानिन्छ।
उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्तिको मृत्यु कृष्णपक्ष द्वितीयाका दिन भएको हो भने पितृपक्षको द्वितीयामा उसको श्राद्ध गरिन्छ। श्राद्धको तिथि निर्धारणमा पञ्चाङ्गअनुसार अपराह्नमा तिथि व्याप्तिसमेत महत्वपूर्ण मानिन्छ।
तर सबै पितृका लागि यही सामान्य नियम मात्र लागू हुँदैन। केही विशेष अवस्था र सम्बन्धका लागि विशेष तिथि तोकिएको धार्मिक परम्परा पाइन्छ।
पञ्चमी : कुमार अवस्थामा दिवंगत भएकाको श्राद्ध
पितृपक्षको पञ्चमीलाई कुमार पञ्चमी पनि भनिन्छ। विवाह हुनुअघि अर्थात् कुमार/अविवाहित अवस्थामा दिवंगत भएका व्यक्तिको श्राद्ध पञ्चमीमा गर्ने परम्परा छ।
त्यसैले परिवारमा अविवाहित अवस्थामा दिवंगत भएका पितृको मृत्यु तिथि छुट्टै भए पनि आफ्नो कुलपरम्पराअनुसार कुमार पञ्चमीमा विशेष श्राद्ध गर्ने चलन पाइन्छ।
नवमी : मातृ नवमी र अविधवा नवमी
पितृपक्षको नवमीलाई मातृ नवमी भनिन्छ। आमासहित दिवंगत महिला पितृको स्मरण तथा श्राद्धका लागि यो तिथिलाई विशेष मानिन्छ।
यसैसँग जोडिएको अर्को परम्परा अविधवा नवमी हो। श्रीमान् जीवित हुँदाहुँदै दिवंगत भएकी विवाहित स्त्रीको श्राद्ध नवमीमा गर्ने विधानबारे धर्मशास्त्रीय परम्परामा उल्लेख पाइन्छ।
यस कारण नवमीलाई केवल आमाको श्राद्ध गर्ने दिन मात्र भनेर बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ। मातृ नवमी र अविधवा नवमी दुवैको विशेष धार्मिक पक्ष रहेको छ।
एकादशी वा द्वादशी : संन्यासीको श्राद्ध
संन्यास आश्रम ग्रहण गरेका पूर्वजको श्राद्धका लागि एकादशी वा द्वादशी तिथिलाई विशेष मान्ने परम्परा पाइन्छ। विभिन्न नेपाली धार्मिक स्रोतमा संन्यासी पितृको श्राद्ध द्वादशीमा गर्ने उल्लेख गरिएको छ।
यस विषयमा सम्प्रदाय र आश्रम परम्पराअनुसार विधिमा भिन्नता हुन सक्ने भएकाले संन्यासीको सम्बन्धित परम्पराका आचार्य वा गुरुबाट विधि निर्धारण गर्नु उचित हुन्छ।
त्रयोदशी : बालकसम्बन्धी विशेष परम्परा
त्रयोदशीसँग बालकको श्राद्धसम्बन्धी केही क्षेत्रीय तथा धार्मिक परम्परा जोडिएको पाइन्छ। उपलब्ध धर्मशास्त्रीय व्याख्यामा बाल्यावस्थामा दिवंगत भएकाहरूका लागि विशेष श्राद्धको उल्लेख पाइन्छ।
तर बालकको उमेर, उपनयन भएको वा नभएको, विवाह संस्कार आदि आधारमा श्राद्धविधिमा फरक मत र परम्परा पाइने भएकाले यसलाई सबै परिवारमा एउटै नियमका रूपमा लागू गर्नु उचित हुँदैन।
चतुर्दशी : अकाल वा असामान्य मृत्यु भएकाका लागि विशेष श्राद्ध
पितृपक्षको चतुर्दशीलाई घात चतुर्दशी वा शस्त्रहत चतुर्दशीसमेत भनिन्छ। यो तिथि सामान्य मृत्यु भएका सबै पितृका लागि भन्दा विशेष परिस्थितिमा दिवंगत भएकाहरूका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
धार्मिक परम्परामा दुर्घटना, अस्त्र–शस्त्र वा अन्य असामान्य परिस्थितिमा मृत्यु भएका व्यक्तिको श्राद्ध चतुर्दशीमा गर्ने विधान उल्लेख पाइन्छ। केही धर्मशास्त्रीय व्याख्यामा अन्य अकाल मृत्युका अवस्थासमेत यसमा समेटिएका छन्।
त्यसैले चतुर्दशीलाई “चतुर्दशीमा मृत्यु भएका सबैको श्राद्ध गर्ने दिन” भनेर बुझ्नु सही हुँदैन। धर्मसिन्धुसम्बन्धी व्याख्यामा चतुर्दशीमै मृत्यु भएका व्यक्तिको महालय श्राद्ध पनि त्यही चतुर्दशीमा नगर्ने विशेष नियम उल्लेख भएको पाइन्छ।
आत्महत्या वा अन्य असामान्य मृत्युको विषयमा
धर्मशास्त्रीय स्रोतका केही व्याख्यामा आफैंले जीवन अन्त्य गरेको अवस्था तथा अन्य असामान्य मृत्युलाई चतुर्दशीको विशेष श्राद्धसँग जोडिएको पाइन्छ।
यस्ता विषयमा परिवारले आफूखुसी तिथि परिवर्तन गर्नुको सट्टा कुलपुरोहित वा कर्मकाण्डका विद्वान् आचार्यबाट आफ्नो कुलपरम्परा र शास्त्रीय विधिअनुसार निर्णय गराउनु उचित हुन्छ।
पूर्णिमा वा चतुर्दशीमै मृत्यु भएकाको श्राद्धमा विशेष नियम
धर्मसिन्धुसम्बन्धी प्रकाशित व्याख्यामा चतुर्दशीमा मृत्यु भएकाको महालय श्राद्ध चतुर्दशीमै नगर्ने र उपयुक्त अन्य तिथिमा गर्ने विशेष नियम उल्लेख गरिएको छ। पूर्णिमामा मृत्यु भएकाको हकमा पनि महालयको तिथि निर्धारण सामान्य कृष्णपक्षीय तिथि जसरी नगर्ने उल्लेख पाइन्छ।
यसैले मृत्यु भएको तिथि र पितृपक्षको श्राद्ध तिथि एउटै नामको देखियो भन्दैमा सधैं सोही दिन श्राद्ध गर्न मिल्छ भन्ने हुँदैन।
तिथि थाहा नभएका पितृको श्राद्ध कहिले ?
कुन पितृको मृत्यु कुन तिथिमा भयो भन्ने थाहा नभएको अवस्थामा सर्वपितृ अमावस्या अर्थात् औँसीलाई विशेष महत्व दिइन्छ।
पितृपक्षको अन्तिम दिन सर्वपितृ अमावस्यामा तिथि थाहा नभएका पितृ तथा विभिन्न कारणले आफ्नो निश्चित तिथिमा श्राद्ध गर्न नसकिएका पितृको श्राद्ध गर्ने परम्परा छ।
२०८३ सालमा सर्वपितृ औँसी असोज २४ गते शनिबार परेको पञ्चाङ्गीय विवरणमा उल्लेख छ।
मृत्यु तिथि थाहा छ तर श्राद्ध गर्न छुट्यो भने ?
कुनै कारणले सम्बन्धित तिथिमा श्राद्ध गर्न नसकिएको अवस्थामा पनि पितृकार्य पूर्ण रूपमा छुटाउनुपर्ने भन्ने मात्र होइन, धर्मशास्त्रीय ग्रन्थहरूमा वैकल्पिक तिथिहरूको व्यवस्था गरिएको उल्लेख पाइन्छ।
नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय वाल्मीकि विद्यापीठका धर्मशास्त्रविद् प्रा. डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार निर्णयसिन्धु, धर्मसिन्धुलगायत ग्रन्थमा रोकिएको श्राद्धका लागि अष्टमी, द्वादशी, औँसी, भरणी नक्षत्र वा व्यतीपात योग परेको दिन जस्ता विकल्प उल्लेख छन्।
त्यसैले तिथि छुटेको अवस्थामा आफूखुसी कुनै दिन छानेर श्राद्ध गर्नुभन्दा पञ्चाङ्ग र कुलपरम्पराअनुसार आचार्यसँग तिथि निर्धारण गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
सोह्रश्राद्धमा मुख्य तिथिहरूको विशेष अर्थ
| तिथि | विशेष रूपमा जोडिने श्राद्ध |
|---|---|
| प्रतिपदा–चतुर्थी | सम्बन्धित मृत्यु तिथिमा दिवंगत पितृ |
| पञ्चमी | कुमार/अविवाहित अवस्थामा दिवंगत भएकाहरू |
| षष्ठी–अष्टमी | सम्बन्धित मृत्यु तिथिका पितृ |
| नवमी | मातृ नवमी तथा अविधवा नवमी |
| दशमी | दशमी तिथिमा दिवंगत पितृ |
| एकादशी–द्वादशी | सम्बन्धित तिथिका पितृ; संन्यासीका लागि विशेष परम्परा |
| त्रयोदशी | सम्बन्धित तिथिका पितृ; केही परम्परामा बालकसम्बन्धी विशेष श्राद्ध |
| चतुर्दशी | अकाल/असामान्य मृत्युका लागि विशेष श्राद्ध |
| औँसी | सर्वपितृ अमावस्या—तिथि थाहा नभएका तथा छुटेका पितृका लागि विशेष |
यो तालिका सामान्य शास्त्रीय/परम्परागत मार्गदर्शन हो। विभिन्न गृह्यसूत्र, कुलपरम्परा, सम्प्रदाय तथा क्षेत्रअनुसार विशेष विधिमा अन्तर हुन सक्छ।
श्राद्धको मूल उद्देश्य के हो ?
श्राद्ध शब्द नै श्रद्धासँग सम्बन्धित छ। पितृपक्षमा दिवंगत पूर्वजको स्मरण गर्दै तर्पण, पिण्डदान, सिदादान तथा ब्राह्मण सत्कार आदिका माध्यमबाट पितृप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने सनातन परम्परा रहिआएको छ।
यसैले सोह्रश्राद्धलाई केवल एउटा कर्मकाण्डका रूपमा नभई पूर्वजप्रति कृतज्ञता, पारिवारिक परम्पराको निरन्तरता र पितृस्मरणको धार्मिक अवसरका रूपमा बुझिन्छ।
विशेष ध्यान दिनुपर्ने कुरा
श्राद्धको तिथि निर्धारणमा मृत्यु भएको तिथि, पक्ष, तिथि व्याप्ति, अपराह्नकाल, मृत्युको अवस्था, संस्कारको अवस्था तथा कुलपरम्परा जस्ता विषय महत्वपूर्ण हुन सक्छन्। त्यसैले विशेष अवस्थाका पितृ—जस्तै बालक, अविवाहित अवस्थामा दिवंगत, संन्यासी, अकाल/असामान्य मृत्यु भएका वा मृत्यु तिथि थाहा नभएका—का लागि सम्बन्धित परिवारको कुलपुरोहित वा कर्मकाण्डका विद्वान् आचार्यसँग परामर्श गरी विधि निर्धारण गर्नु शास्त्रीय रूपमा सुरक्षित र उचित हुन्छ।
वि.सं.२०८३ असोज १४ बुधवार १३:४५ मा प्रकाशित

















