काठमाडौं। थकान लागिरहने, तौल अचानक बढ्ने वा घट्ने, कपाल झर्ने र मुटुको धड्कन असामान्य हुने समस्या देखिँदा धेरैले यसलाई सामान्य शारीरिक कमजोरी ठान्छन्। तर यस्ता लक्षण थाइराइड ग्रन्थिको कार्यमा आएको गडबडीका संकेत पनि हुन सक्छन्।

थाइराइड घाँटीको अगाडिपट्टि रहेको पुतली आकारको सानो ग्रन्थि हो। यसले उत्पादन गर्ने टी–३ र टी–४ हर्मोनले शरीरको ऊर्जा उपयोग, तापक्रम, मुटुको गति, पाचन प्रक्रिया तथा अन्य शारीरिक गतिविधि नियमन गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

थाइराइडमा मुख्यतः दुई प्रकारका समस्या देखिन्छन्। ग्रन्थिले आवश्यकताभन्दा कम हर्मोन उत्पादन गरेमा हाइपोथाइराइडिज्म र बढी उत्पादन गरेमा हाइपरथाइराइडिज्म भनिन्छ।

कस्ता लक्षण देखिन्छन्?

हाइपोथाइराइडिज्म हुँदा शरीरको गतिविधि सुस्त हुन सक्छ। यस अवस्थामा अत्यधिक थकान, तौल बढ्ने, चिसो बढी लाग्ने, कब्जियत, छाला सुख्खा हुने, कपाल झर्ने र महिनावारी अनियमित हुने समस्या देखिन सक्छ।

त्यस्तै, हाइपरथाइराइडिज्म हुँदा मुटुको धड्कन तीव्र हुने, खाना सामान्य खाँदा पनि तौल घट्ने, हात काँप्ने, अत्यधिक पसिना आउने, बेचैनी हुने, निद्रा नलाग्ने र गर्मी सहन नसक्ने जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।

थाइराइड किन हुन्छ?

थाइराइड समस्या हुनुका विभिन्न कारण छन्। शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले आफ्नै थाइराइड ग्रन्थिमा आक्रमण गर्दा हुने अटोइम्युन समस्या यसको प्रमुख कारणमध्ये एक हो। हाशिमोटो रोगले हाइपोथाइराइडिज्म र ग्रेभ्स रोगले हाइपरथाइराइडिज्म गराउन सक्छ।

यसका अतिरिक्त वंशाणुगत प्रभाव, आयोडिनको कमी वा अत्यधिक सेवन, थाइराइड ग्रन्थिमा गाँठा देखिनु, केही औषधिको प्रभाव तथा गर्भावस्था र सुत्केरीपछिको हर्मोन परिवर्तनले पनि थाइराइडको कार्यमा असर पार्न सक्छ।

कसरी पत्ता लगाउने?

थाइराइड समस्या पहिचान गर्न रगत परीक्षण महत्त्वपूर्ण हुन्छ। चिकित्सकले सामान्यतया टीएसएच (TSH) परीक्षणबाट थाइराइडको अवस्था मूल्यांकन गर्छन्। आवश्यकताअनुसार फ्री टी–४, टी–३ र एन्टी टीपीओ परीक्षण पनि गर्न सकिन्छ।

केवल लक्षणका आधारमा थाइराइड भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। अन्य स्वास्थ्य समस्यामा पनि यस्तै लक्षण देखिन सक्ने भएकाले परीक्षण र चिकित्सकीय मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ।

उपचार कसरी गर्ने?

हाइपोथाइराइडिज्ममा शरीरमा कमी भएको हर्मोन पूर्ति गर्न लेभोथाइरोक्सिन औषधि प्रयोग गरिन्छ। यसको मात्रा बिरामीको अवस्था र परीक्षणको नतिजाअनुसार चिकित्सकले निर्धारण गर्छन्।

हाइपरथाइराइडिज्ममा हर्मोन उत्पादन कम गर्ने औषधि, रेडियोएक्टिभ आयोडिन वा आवश्यक अवस्थामा शल्यक्रिया गर्न सकिन्छ। कुन उपचार उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुरा रोगको कारण, गम्भीरता र बिरामीको अवस्थाले निर्धारण गर्छ।

के कुरामा ध्यान दिने?

थाइराइड भएका व्यक्तिले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउने, सन्तुलित खानपान अपनाउने, पर्याप्त निद्रा लिने र चिकित्सकले दिएको औषधि नियमित प्रयोग गर्ने गर्नुपर्छ। आयोडिनयुक्त नुन उचित मात्रामा प्रयोग गर्नु राम्रो भए पनि चिकित्सकको सल्लाहबिना आयोडिनका सप्लिमेन्ट सेवन गर्नु हुँदैन।

थाइराइडसम्बन्धी समस्या समयमै पहिचान गरी उपचार गरेमा धेरैजसो अवस्थामा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। त्यसैले शरीरमा असामान्य परिवर्तन देखिएमा बेवास्ता नगरी स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु आवश्यक छ।