काठमाडौं । हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले भोलि शुक्रबार कात्तिक २० गते धनतेरस अर्थात् धनत्रयोदशी पर्व श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाउँदैछन्। तिहारको सुरुवाती पर्वका रूपमा मनाइने धनतेरसमा भगवान् धन्वन्तरी, माता लक्ष्मी र धनका देवता कुबेरको पूजा आराधना गर्ने धार्मिक परम्परा छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार समुद्र मन्थनका क्रममा भगवान् धन्वन्तरी अमृत कलशसहित प्रकट हुनुभएको दिनलाई धनतेरसका रूपमा स्मरण गरिन्छ। त्यसैले यस दिनलाई स्वास्थ्य, आरोग्य, धन र समृद्धिको कामना गर्ने विशेष दिन मानिन्छ।

धनतेरसका दिन के गर्ने?

१. घर तथा पूजास्थल सफा गर्ने

धनतेरसका दिन घर, आँगन, पूजाकोठा र मुख्य प्रवेशद्वार सफा गर्ने चलन छ। घरलाई स्वच्छ र सुन्दर बनाएर साँझ दीप प्रज्वलन गरिन्छ।

२. भगवान् धन्वन्तरीको पूजा गर्ने

भगवान् धन्वन्तरीलाई आयुर्वेद र आरोग्यका देवताका रूपमा मानिन्छ। यस दिन उहाँको पूजा गरी परिवारका सदस्यहरूको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्ने परम्परा छ।

३. माता लक्ष्मी र कुबेरको आराधना गर्ने

धनतेरसमा माता लक्ष्मी र भगवान् कुबेरको पूजा गरी घरपरिवारमा धनधान्य, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिन्छ।

४. नयाँ धातुका सामग्री किन्ने

यस दिन सुन, चाँदी, तामा, पित्तल वा अन्य धातुका भाँडाकुँडा किन्ने परम्परा छ। आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार सानो धातुको सामग्री किन्न पनि सकिन्छ। किनमेललाई अनिवार्य मान्नु हुँदैन।

५. साँझ यमदीपदान गर्ने

धनतेरसको अर्को महत्त्वपूर्ण परम्परा यमदीपदान हो। साँझ घरको मूलढोका बाहिर दीप प्रज्वलन गरी यमराजको स्मरण र परिवारको आरोग्य तथा अकाल मृत्युबाट रक्षाको कामना गरिन्छ।

६. दानधर्म र परोपकार गर्ने

आफ्नो क्षमताअनुसार गरिब, असहाय तथा आवश्यकतामा परेका व्यक्तिलाई अन्न, वस्त्र र अन्य आवश्यक सामग्री दान गर्नु पुण्यकर्म मानिन्छ।

धनतेरसका दिन के नगर्ने?

धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताअनुसार यस दिन केही कुरामा विशेष ध्यान दिने गरिन्छ।

• घरमा फोहोर तथा अव्यवस्थित अवस्था नराख्ने।
• परिवार तथा छिमेकीसँग झैझगडा र मनमुटाव नगर्ने।
• अनावश्यक खर्च र देखासिकीमा धन खर्च नगर्ने।
• आफ्नो क्षमताभन्दा बाहिर गएर ऋण लिएर किनमेल नगर्ने।
• अन्न, धन र खाद्यान्नको अनादर नगर्ने।
• रिस, द्वेष, लोभ र नकारात्मक व्यवहारबाट टाढा रहने।
• दान तथा पूजाका नाममा कसैलाई बाध्य नपार्ने।

यी विषयहरू धार्मिक आस्था, पारिवारिक परम्परा र असल आचरणसँग सम्बन्धित छन्। सबै परिवारमा मान्यता र विधि समान नहुन सक्छन्।

धनतेरसको पूजा साइत

काठमाडौंका लागि उपलब्ध पञ्चाङ्ग गणनाअनुसार भोलि शुक्रबार साँझ ५:४६ बजेदेखि ७:४२ बजेसम्म धनतेरसको लक्ष्मी–कुबेर पूजाका लागि शुभ समय उल्लेख गरिएको छ।

यमदीपदानका लागि प्रदोषकाल साँझ ५:१६ बजेदेखि ७:५३ बजेसम्म रहेको छ। स्थानअनुसार सूर्योदय, सूर्यास्त र पूजाको समय फरक पर्न सक्ने भएकाले स्थानीय पञ्चाङ्ग तथा पुरोहितको सल्लाहलाई आधार मान्नु उचित हुन्छ।

धनतेरसको वास्तविक सन्देश

धनतेरस केवल सुन, चाँदी वा नयाँ भाँडाकुँडा किन्ने पर्व होइन। यो स्वास्थ्य, आरोग्य, आर्थिक अनुशासन, पारिवारिक सुख र समृद्धिको कामना गर्ने धार्मिक अवसर पनि हो।

धन कमाउनु मात्र ठूलो कुरा होइन, त्यसको सदुपयोग गर्नु, परिवारको स्वास्थ्यको ख्याल राख्नु, असहायलाई सहयोग गर्नु र समाजमा सद्भाव कायम राख्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

त्यसैले यस धनतेरसमा भगवान् धन्वन्तरीसँग आरोग्य, माता लक्ष्मीसँग सुख–समृद्धि र भगवान् कुबेरसँग सद्बुद्धि तथा धनको सदुपयोग गर्ने शक्ति प्राप्त होस् भन्ने कामना गरौँ।