सम्पादकीय

तिहार नजिकिँदै गर्दा नेपाली बजारमा किनमेलको चहलपहल बढेको छ। घर सजाउने सामग्रीदेखि भाइटीकामा प्रयोग हुने भाइमसलासम्मको माग बढ्नु स्वाभाविक हो। तर यही समयमा केही उपभोग्य वस्तुको मूल्य बढेको समाचारले बजारको पारदर्शिता र उपभोक्ता हित संरक्षणको प्रश्न पुनः उठाएको छ। चाडपर्वको उत्साहसँगै नागरिकको क्रयशक्तिलाई पनि ध्यान दिनु आवश्यक छ।

विभिन्न प्रकारका भाइमसलाको मूल्य गत वर्षको तुलनामा बढेको छ। व्यवसायीहरूले आयात लागत, ढुवानीमा अवरोध र चाडपर्वमा बढेको मागलाई मूल्यवृद्धिका प्रमुख कारणका रूपमा औँल्याएका छन्। यी कारणलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। नेपाल आयातमा निर्भर रहेको अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय बजार, भन्सार प्रक्रिया तथा आपूर्ति प्रणालीको प्रभाव घरेलु मूल्यमा पर्नु अस्वाभाविक होइन।

यद्यपि मूल्यवृद्धिका कारणबारे व्यवसायीले दिएका स्पष्टीकरणलाई मात्रै पर्याप्त मान्न सकिँदैन। वास्तविक खरिद मूल्य, ढुवानी खर्च, आपूर्ति अवस्था र खुद्रा बिक्री मूल्यको वस्तुनिष्ठ परीक्षण आवश्यक छ। मूल्य बढेको प्रत्येक घटनालाई कालोबजारी ठहर गर्नु जति अनुचित हुन्छ, त्यति नै अनुचित हुन्छ मूल्यवृद्धिको कारण नखोजी उपभोक्तालाई अतिरिक्त आर्थिक भार स्वीकार गर्न बाध्य पार्नु।

सरकारले चाडपर्वलाई लक्षित गर्दै बजार अनुगमन तीव्र बनाउने निर्णय गरेको छ। यस्तो निर्णय सकारात्मक भए पनि यसको प्रभावकारिता कार्यान्वयनबाट मात्र मापन गर्न सकिन्छ। मूल्यसूची स्पष्ट राखिएको छ कि छैन, सामानको गुणस्तर कायम छ कि छैन, बिलबिजक उपलब्ध गराइएको छ कि छैन र आपूर्ति व्यवस्थामा कुनै अस्वाभाविक अवरोध छ कि छैन भन्ने विषयमा नियमित अनुगमन हुनुपर्छ। अनुगमनको नतिजासमेत सार्वजनिक गरिनुपर्छ।

उपभोक्ता संरक्षण सरकारको दायित्व भए पनि जिम्मेवारी सरकारमा मात्र सीमित छैन। व्यापारीले पारदर्शी र जिम्मेवार कारोबार गर्नुपर्छ भने उपभोक्ताले पनि मूल्य तुलना गर्ने, बिल लिने र अनियमितता देखिए सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्ने अभ्यासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। व्यवसायीको वैधानिक नाफा कमाउने अधिकार र उपभोक्ताको उचित मूल्यमा गुणस्तरीय सामान खरिद गर्ने अधिकारबीच सन्तुलन कायम हुनु आवश्यक छ।

यस विषयको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आयातमा निर्भरता हो। तिहारमा प्रयोग हुने विभिन्न सामग्री विदेशबाट ल्याउनुपर्ने अवस्थाले आपूर्ति र मूल्य व्यवस्थापनमा चुनौती थपेको छ। त्यसैले तत्कालीन बजार अनुगमनसँगै स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धन, भण्डारण क्षमता विस्तार र सहज वितरण प्रणाली निर्माणमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।

तिहार धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक सद्भावसँग जोडिएको पर्व हो। यसको मूल मर्म महँगो सामानको प्रदर्शन होइन, आत्मीयता र सम्मानको आदानप्रदान हो। चाडपर्वलाई अनावश्यक आर्थिक प्रतिस्पर्धाको विषय बनाउनुको सट्टा आफ्नो क्षमताअनुसार मनाउने संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।

अन्ततः बजारमा देखिएको मूल्यवृद्धिको वास्तविक कारण पहिचान गर्नु, अनुचित व्यापारिक गतिविधि रोक्नु र उपभोक्ताको अधिकार सुरक्षित गर्नु राज्य तथा सम्बन्धित निकायको साझा जिम्मेवारी हो। चाडपर्वका बेला मात्र होइन, वर्षभरि प्रभावकारी बजार अनुगमन र पारदर्शी कारोबार सुनिश्चित हुन सके नागरिकको बजारप्रतिको विश्वास बलियो हुनेछ। तिहारको वास्तविक उज्यालो त्यतिबेला सार्थक हुनेछ, जब बजारमा पनि न्याय, जिम्मेवारी र विश्वास कायम हुनेछ।