काठमाडौं । चलचित्र केवल पर्दामा देखाइने कथा होइन, यो समाजको ऐना पनि हो। कुनै समयका मानिसको जीवनशैली, संस्कृति, भाषा, सामाजिक अवस्था, सपना र संघर्षलाई पुस्तौँसम्म सम्झाइराख्ने माध्यमका रूपमा चलचित्रको आफ्नै ऐतिहासिक महत्व छ। नेपालमा चलचित्रको यात्रा पनि यस्तै अनेकौँ चरण पार गर्दै आज डिजिटल प्रविधि र विश्वव्यापी प्रदर्शनको युगसम्म आइपुगेको छ।

नेपालमा हरेक वर्ष असोज १५ गते राष्ट्रिय चलचित्र दिवस मनाइन्छ। नेपाल सरकारले २०८२ असार १३ गतेको मन्त्रिपरिषद् बैठकबाट प्रत्येक वर्ष असोज १५ गतेलाई राष्ट्रिय चलचित्र दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेको चलचित्र विकास बोर्डको आधिकारिक विवरणमा उल्लेख छ। यो मिति नेपाली कथानक चलचित्रको इतिहासमा विशेष महत्व राख्ने ‘आमा’ चलचित्रको पहिलो प्रदर्शनसँग जोडिएको छ।

‘आमा’ : नेपाली चलचित्र इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय

चलचित्र विकास बोर्डको ऐतिहासिक अभिलेखअनुसार नेपालमा पहिलो नेपाली फिल्मका रूपमा **‘आमा’**को प्रथम प्रदर्शन २०२२ साल असोज १५ गते भएको थियो। यही ऐतिहासिक दिनलाई आधार बनाएर राष्ट्रिय चलचित्र दिवस मनाउने निर्णय गरिएको हो।

‘आमा’ नेपाली चलचित्रको इतिहासमा एउटा चलचित्र मात्र नभई स्वदेशमै कथानक चलचित्र निर्माणको यात्रालाई संस्थागत रूपमा अगाडि बढाउने महत्वपूर्ण कडीका रूपमा सम्झिन्छ। नेपाली समाज र नेपाली जीवनसँग जोडिएका कथा पर्दामा प्रस्तुत गर्ने आधार यसले निर्माण गर्‍यो।

यसअघि नै नेपालमा चलचित्र प्रदर्शन र निर्माणका गतिविधि सुरु भइसकेका थिए। चलचित्र विकास बोर्डको ऐतिहासिक टाइमलाइनमा २००६ सालमा ‘हरिश्चन्द्र’ निर्माण तथा प्रदर्शन भएको, त्यसअघि नै नेपालमा सिनेमा घर सञ्चालनमा आएको तथा क्रमशः चलचित्र प्रदर्शनको संस्कार विकास हुँदै गएको उल्लेख छ।

‘माइतीघर’सँगै निजी क्षेत्रको नयाँ प्रवेश

‘आमा’पछि नेपाली चलचित्रको यात्रा विस्तार हुँदै गयो। २०२३ सालमा ‘माइतीघर’ प्रदर्शनमा आयो, जसलाई चलचित्र विकास बोर्डले निजी क्षेत्रबाट बनेको पहिलो चलचित्रका रूपमा आफ्नो ऐतिहासिक अभिलेखमा राखेको छ।

यससँगै नेपाली चलचित्रमा निजी लगानी र व्यावसायिक निर्माणको बाटो थप फराकिलो हुँदै गयो। चलचित्र निर्माण केवल संस्थागत प्रयासमा सीमित नरही निजी क्षेत्र, कलाकार, प्राविधिक र निर्माताको सहभागितामा विस्तार हुन थाल्यो।

चलचित्र संस्थानदेखि आधुनिक उद्योगसम्म

नेपाली चलचित्रको विकासमा संस्थागत संरचनाको पनि महत्वपूर्ण भूमिका रह्यो। २०२८ सालमा शाही नेपाल चलचित्र संस्थान स्थापना भयो। त्यसपछि चलचित्र निर्माण, प्राविधिक जनशक्ति विकास र चलचित्रसम्बन्धी पूर्वाधार निर्माणको क्षेत्रमा थप काम अघि बढ्यो।

चलचित्र विकास बोर्डको अभिलेखमा शाही नेपाल चलचित्र संस्थानबाट निर्मित पहिलो चलचित्र ‘मनको बाँध’ २०३० सालमा प्रदर्शन भएको उल्लेख छ।

समयसँगै नेपाली चलचित्रमा कथावस्तु, अभिनय, छायाङ्कन, सम्पादन, ध्वनि, संगीत र प्राविधिक पक्षमा निरन्तर परिवर्तन हुँदै गयो। पुरानो फिल्म रिल र सीमित प्राविधिक सुविधाबाट सुरु भएको यात्रा आज डिजिटल क्यामेरा, आधुनिक सम्पादन, भिजुअल इफेक्ट, डिजिटल साउन्ड र अत्याधुनिक पोस्ट–प्रोडक्सन प्रविधिसम्म पुगेको छ।

चलचित्र विकास बोर्ड : नेपाली चलचित्र क्षेत्रको संस्थागत आधार

नेपाली चलचित्र क्षेत्रको विकास, विस्तार, प्रवर्द्धन र व्यवस्थापनमा चलचित्र विकास बोर्डको भूमिका महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ।

चलचित्र विकास बोर्डको गठन चलचित्र (निर्माण, प्रदर्शन तथा वितरण) ऐन, २०२६ तथा चलचित्र (निर्माण, प्रदर्शन तथा वितरण) नियमावली, २०५७ को व्यवस्थाअनुसार भएको हो। बोर्ड २०५७ असार १६ गते गठन भएको आधिकारिक विवरणमा उल्लेख छ।

बोर्डले चलचित्र निर्माण तथा प्रदर्शनसँग सम्बन्धित विभिन्न प्रशासनिक तथा प्रवर्द्धनात्मक कामसँगै चलचित्र क्षेत्रको विकासका लागि नीति, योजना, तालिम, पुरस्कार तथा सम्मान, चलचित्रकर्मी कल्याण, अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धन, अभिलेख संरक्षणलगायतका क्षेत्रमा काम गर्दै आएको छ।

बक्स अफिसमा डिजिटल रूपान्तरण

चलचित्र उद्योगमा पारदर्शिता र वास्तविक कारोबारको तथ्याङ्क महत्वपूर्ण विषय हो। यही आवश्यकतालाई ध्यानमा राख्दै चलचित्र विकास बोर्डले चलचित्रघरमा बिक्री हुने टिकट कारोबारको वास्तविक तथ्याङ्क प्राप्त गर्ने Real Time Data प्रणाली सुरु गरेको जनाएको छ।

बोर्डले ‘बक्स अफिस @ सिनेपाः’ एप सञ्चालनमा ल्याएको तथा चलचित्रघरको टिकट कारोबारको वास्तविक तथ्याङ्क हेर्ने प्रणाली विकास गरिएको जनाएको छ।

यसले नेपाली चलचित्रको व्यापारिक अवस्थालाई तथ्यमा आधारित रूपमा बुझ्न सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

पुराना चलचित्र जोगाउने चुनौती

चलचित्र निर्माण गर्नु जति महत्वपूर्ण छ, निर्माण भइसकेका चलचित्रलाई सुरक्षित राख्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। पुराना चलचित्रका रिल, पोस्टर, पटकथा, फोटो तथा अन्य सामग्री आफैँमा नेपालको सांस्कृतिक इतिहासका दस्तावेज हुन्।

चलचित्र विकास बोर्डले आफ्नो संग्रहमा रहेका ऐतिहासिक चलचित्र तथा वृत्तचित्रका सामग्री संरक्षण र डिजिटाइजेशनको काम गर्दै आएको जनाएको छ। पुराना फिल्मलाई आधुनिक डिजिटल प्रविधिमा रूपान्तरण गरी भावी पुस्ताले समेत हेर्न सक्ने बनाउने उद्देश्यले डिजिटाइजेशन तथा रेस्टोरेसनको काम अघि बढाइएको बोर्डको विवरणमा उल्लेख छ।

बोर्डको अभिलेखमा नेपाली चलचित्रका सयौँ पटकथा संकलन गरी संरक्षण गरिएको विवरणसमेत छ। २०८२ को पछिल्लो प्रगति विवरणमा ८३१ वटा नेपाली चलचित्रका पटकथा संकलन गरी पटकथा संग्रहालयमा राखिएको उल्लेख गरिएको छ।

नेपाली चलचित्रको दायरा फराकिलो हुँदै

आज नेपाली चलचित्रको विषयवस्तु पनि विस्तार हुँदै गएको छ। सामाजिक जीवन, प्रेम, परिवार, ग्रामीण परिवेश, इतिहास, संस्कृति, समसामयिक विषय, मातृभाषा तथा आदिवासी–जनजातिका कथा नेपाली चलचित्रका विषय बन्न थालेका छन्।

चलचित्र विकास बोर्डले पनि मौलिक, सामाजिक तथा सन्देशमूलक चलचित्र निर्माणलाई प्रोत्साहन गर्ने, मातृभाषी तथा आदिवासी–जनजाति चलचित्रको प्रवर्द्धन गर्ने र चलचित्रकर्मीको क्षमता अभिवृद्धिका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ।

यसले नेपाली चलचित्रलाई एउटै ढाँचामा सीमित नराखी नेपालभित्रका विभिन्न समुदाय, भाषा, संस्कृति र जीवनपद्धतिका कथालाई पर्दामा ल्याउने सम्भावना बढाएको छ।

‘सिनेपाः’ र नयाँ पूर्वाधारको आशा

नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा लामो समयदेखि आधुनिक छायाङ्कन तथा प्राविधिक पूर्वाधारको आवश्यकता महसुस हुँदै आएको छ। यही क्रममा चलचित्र विकास बोर्डले काभ्रेको बनेपामा आधुनिक चलचित्र छायाङ्कन स्टुडियो ‘सिनेपाः’ निर्माणको काम अघि बढाएको जनाएको छ।

यस्ता पूर्वाधारले नेपालमै चलचित्र निर्माणका लागि आवश्यक सुविधा विस्तार गर्न, प्राविधिक क्षमता बढाउन र नेपाललाई चलचित्र छायाङ्कनको सम्भावित गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

कलाकार र प्राविधिकको योगदान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण

नेपाली चलचित्रको इतिहास केवल निर्देशक र कलाकारको नामको इतिहास होइन। लेखकले कथा जन्माउँछन्, निर्देशकले त्यसलाई दृश्यमा रूपान्तरण गर्छन्, कलाकारले चरित्रलाई जीवन दिन्छन् भने छायाकार, सम्पादक, ध्वनि प्राविधिक, मेकअप आर्टिस्ट, कला निर्देशक, संगीतकार, प्राविधिक तथा अन्य धेरै जनशक्तिको सामूहिक मेहनतबाट एउटा चलचित्र पूर्ण हुन्छ।

त्यसैले राष्ट्रिय चलचित्र दिवस नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा योगदान पुर्‍याउने सम्पूर्ण चलचित्रकर्मीको सिर्जना र श्रमलाई सम्झने अवसर पनि हो।

चलचित्र विकास बोर्डले चलचित्रकर्मीको कल्याण, तालिम, छात्रवृत्ति, शोधवृत्ति तथा दुर्घटना बीमालगायतका कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ। २०८२ को एक प्रगति विवरणमा चलचित्रकर्मी कल्याण कोषमार्फत आर्थिक सहयोग तथा २३० जना चलचित्रकर्मीको छायाङ्कन अवधिको दुर्घटना बीमा गरिएको उल्लेख छ।

‘आमा’बाट सुरु भएको सम्झना, भविष्यतर्फको यात्रा

आज नेपाली चलचित्रले लामो बाटो तय गरिसकेको छ। ‘आमा’को समयको सीमित प्रविधिबाट सुरु भएको यात्रा रंगीन चलचित्र, निजी क्षेत्रको विस्तार, संस्थागत चलचित्र निर्माण, डिजिटल प्रविधि, आधुनिक हल, बक्स अफिस प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवसम्म आइपुगेको छ।

तर चलचित्रको विकास केवल चलचित्रको संख्या बढ्नुमा मात्र सीमित हुँदैन। मौलिक कथा, गुणस्तरीय निर्माण, दक्ष जनशक्ति, सुरक्षित अभिलेख, व्यवस्थित बजार, पारदर्शी व्यापार र विश्व बजारसम्म पुग्ने क्षमता पनि नेपाली चलचित्रको आगामी यात्राका महत्वपूर्ण आधार हुन्।

राष्ट्रिय चलचित्र दिवसले यही विगतलाई सम्झाउँदै नेपाली चलचित्रको भविष्यबारे सोच्ने अवसर दिएको छ।

‘आमा’ले नेपाली चलचित्रको इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण अध्याय खोल्यो। त्यसपछि आएका पुस्ताले त्यस यात्रालाई निरन्तरता दिए। अबको पुस्ताको जिम्मेवारी नेपाली कथा, नेपाली पहिचान र नेपाली सिर्जनालाई अझ फराकिलो संसारसम्म पुर्‍याउनु हो।

असोज १५ केवल चलचित्र दिवसको मिति होइन, नेपाली चलचित्रको विगत, वर्तमान र भविष्यलाई जोड्ने एउटा सांस्कृतिक स्मृति पनि हो।

राष्ट्रिय चलचित्र दिवसको अवसरमा नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा योगदान पुर्‍याउने सम्पूर्ण चलचित्रकर्मी, प्राविधिक, निर्माता, निर्देशक, कलाकार तथा दर्शकप्रति हार्दिक सम्मान।