काठमाडौं । आज अक्टोबर १ अर्थात् अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस। जीवनको लामो यात्रा पार गर्दै परिवार, समाज र राष्ट्र निर्माणमा ज्ञान, अनुभव र योगदान दिएका ज्येष्ठ नागरिकप्रति सम्मान, अधिकार र जिम्मेवारीलाई सम्झने दिनका रूपमा विश्वभर यो दिवस मनाइँदैछ।

संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् १९९० को डिसेम्बर १४ मा अक्टोबर १ लाई अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेको थियो। त्यसयता हरेक वर्ष अक्टोबर १ मा ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, अधिकार, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, सहभागिता र मर्यादित जीवनका विषयमा विश्वव्यापी रूपमा ध्यानाकर्षण गरिँदै आएको छ।

यस वर्षको दिवसको मुख्य विषय ‘The Age of Longevity: Rethinking Systems for Longer Lives’ अर्थात् ‘दीर्घ जीवनको युग : लामो जीवनका लागि प्रणालीबारे पुनर्विचार’ रहेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार मानिसको औसत आयु बढ्दै गएको अवस्थामा ज्येष्ठ नागरिकले सम्मान, सुरक्षा, स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक संरक्षण र समाजमा अर्थपूर्ण सहभागिता पाउने वातावरण निर्माण गर्नु आजको महत्वपूर्ण आवश्यकता बनेको छ।

ज्येष्ठ नागरिक केवल उमेर होइन, अनुभवको सम्पत्ति

ज्येष्ठ नागरिकलाई केवल सहयोग आवश्यक पर्ने समूहका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। उनीहरू परिवारको इतिहास, संस्कार, परम्परा, सीप, ज्ञान र जीवनका अनुभवका महत्वपूर्ण स्रोत हुन्। पुस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान र अनुभवले नयाँ पुस्तालाई जीवनका कठिन परिस्थितिमा सही बाटो पहिल्याउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघले पनि ज्येष्ठ नागरिकलाई परिवार, समुदाय र अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने व्यक्ति तथा नेतृत्व र हेरचाहमा योगदान पुर्‍याउने समूहका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

बढ्दो उमेरसँगै बढ्नुपर्छ सम्मान र सुरक्षा

विश्वभर ज्येष्ठ नागरिकको संख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार ६० वर्ष वा सोभन्दा माथिका मानिसको संख्या सन् २०२५ मा करिब १.२ अर्ब पुगेको छ र सन् २०५० सम्म यो संख्या करिब २.१ अर्ब पुग्ने अनुमान छ। यसले स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सुरक्षा, आवास, रोजगारी, हेरचाह तथा पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई नयाँ ढंगले सोच्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।

नेपालमा पनि ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, सामाजिक सुरक्षा र अधिकारका विषयमा राज्यका विभिन्न निकायबाट कार्यक्रम तथा नीतिगत पहल हुँदै आएका छन्। महिला, बालबालिका तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले २०८३ असोज ६ गते अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस २०२६ को अन्तर्राष्ट्रिय तथा नेपाली नारा सार्वजनिक गरेको छ।

घरबाटै सुरु होस् ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान

ज्येष्ठ नागरिक दिवस केवल औपचारिक कार्यक्रम गर्ने अवसर मात्र होइन, आफ्नै घर–परिवारमा रहेका आमाबुबा, हजुरबा–हजुरआमा तथा ज्येष्ठ सदस्यप्रतिको व्यवहार सम्झने अवसर पनि हो।

उनीहरूको कुरा सुन्ने, समय दिने, आवश्यक स्वास्थ्य तथा दैनिक सहयोग उपलब्ध गराउने, निर्णय प्रक्रियामा सम्मानपूर्वक सहभागी गराउने र एक्लोपन महसुस हुन नदिने संस्कारले परिवारलाई अझ बलियो बनाउन सक्छ।

आजको पुस्ताले प्रविधि र आधुनिक जीवनशैलीबाट धेरै कुरा सिकेको छ भने ज्येष्ठ पुस्तासँग जीवन भोगाइबाट प्राप्त ज्ञान र अनुभवको ठूलो भण्डार छ। यी दुई पुस्ताबीचको सहकार्यले परिवारदेखि समाजसम्म सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

दीर्घ जीवनलाई मर्यादित जीवन बनाउने चुनौती

मानिस लामो समय बाँच्नु मात्र पर्याप्त छैन, सम्मान, सुरक्षा, स्वास्थ्य र आत्मनिर्णयको अधिकारसहित बाँच्न पाउनु महत्वपूर्ण विषय हो। यही कारण यस वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवसले बढ्दो आयुसँगै स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, आवास, सहभागिता र हेरचाहका प्रणालीलाई समयअनुकूल बनाउनुपर्ने विषयलाई प्राथमिकतामा राखेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवसले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—आज हामीले ज्येष्ठ नागरिकलाई दिने सम्मान र सुरक्षा नै भोलि हामीले पाउने समाजको स्वरूप हो।

त्यसैले आजको दिन केवल शुभकामना आदानप्रदानमा सीमित नराखी ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, अधिकार र मर्यादित जीवनका लागि परिवार, समुदाय र राज्य सबैले आफ्नो भूमिका थप जिम्मेवार बनाउने संकल्प गर्ने दिनका रूपमा लिन आवश्यक छ।

अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवसको अवसरमा सम्पूर्ण ज्येष्ठ नागरिकप्रति हार्दिक सम्मान।