सम्पादकीय | ॐकार टिभी

किसानले वर्षभरि पसिना बगाउँछ, माटोसँग संघर्ष गर्छ र आकाशतिर हेर्दै आफ्नो भविष्यको सपना बुन्छ। असारको हिलोमा रोपेको धान जब कात्तिकमा पहेँलपुर भएर खेतमा झुल्न थाल्छ, तब किसानको मनमा वर्षभरिको दुःख बिर्साउने खुसी पलाउँछ। घरमा अन्न भित्र्याउने, परिवारको आवश्यकता पूरा गर्ने, ऋण तिर्ने र आगामी वर्षको खेतीका लागि केही रकम जोगाउने आशा जाग्छ। तर, यही खुसीको क्षणमा निरन्तर परेको वर्षाले किसानका सपनामाथि पानी खन्याइदिएको छ।

यतिबेला धानबाली भित्र्याउने समयमा भएको बेमौसमी वर्षाले देशका विभिन्न स्थानका किसानलाई चिन्तित बनाएको छ। पाकेर काट्न तयार भएको धान खेतमै ढलेको छ। कतिपय किसानले काटेर सुकाउन राखेको धान वर्षाको पानीमा भिजेको छ भने कतिपय खेतमा पानी जम्दा बाली डुबानमा परेको छ। धान लामो समयसम्म भिजिरहँदा दाना उम्रिने, गुणस्तर घट्ने र उत्पादनमा ह्रास आउने जोखिम बढेको छ। किसानले महिनौँ लगाएर गरेको मेहनत केही दिनको प्रतिकूल मौसमका कारण खेर जाने अवस्था सिर्जना हुनु दुःखद् हो।

अक्टोबर २०२६ मा प्रकाशित समाचारहरूमा कैलाली, बर्दिया, बाँके, दाङ र सल्यानलगायतका जिल्लामा वर्षा तथा हावाहुरीले धानबालीमा क्षति पुर्‍याएको उल्लेख छ। बर्दियाका केही स्थानीय तहमा धानबालीको क्षति उल्लेख्य रहेको र कैलालीमा धान उत्पादन घट्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। कृषि अधिकारीहरूले क्षतिको विवरण सङ्कलन तथा मूल्याङ्कन गरिरहेको जनाएका छन्। तर, यी जिल्लाका प्रारम्भिक विवरणका आधारमा देशभरको धानबाली कति प्रतिशत प्रभावित भएको छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। देशव्यापी क्षतिको यकिन अवस्था सम्बन्धित निकायको आधिकारिक तथ्याङ्कबाट सार्वजनिक हुनुपर्छ।

किसानको चिन्ता धान भिजेकोमा मात्र सीमित छैन। यो त वर्षभरिको आम्दानी, परिवारको भरणपोषण र आगामी दिनको जीवनयापनसँग जोडिएको चिन्ता हो।

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने धान किसानका लागि एउटा बाली मात्र होइन, जीवन धान्ने आधार हो। धेरै किसानले खेती गर्न ऋण लिएका हुन्छन्। बीउ, मल, श्रम, सिँचाइ, जोताइ र अन्य कृषि सामग्रीमा खर्च गरेका हुन्छन्। बाली राम्रो हुने आशामा गरेको लगानी फिर्ता पाउने समयमै प्राकृतिक विपत्तिले क्षति पुर्‍याउँदा उनीहरू दोहोरो मारमा पर्छन्। उत्पादन घट्ने चिन्ता एकातिर हुन्छ भने अर्कोतिर ऋण कसरी तिर्ने र परिवारको खर्च कसरी चलाउने भन्ने प्रश्नले सताउँछ।

अझ विडम्बनापूर्ण पक्ष के छ भने किसानले खाद्यान्न उत्पादन गरेर देशको खाद्य सुरक्षामा योगदान पुर्‍याउँछन्, तर आफ्नो उत्पादन जोगाउने सवालमा उनीहरू पटकपटक असहाय बन्नुपर्ने अवस्था छ। कहिले मलको अभाव, कहिले सिँचाइको समस्या, कहिले बजारमा उचित मूल्य नपाउने पीडा र कहिले बाली भित्र्याउने समयमा हुने प्राकृतिक प्रकोप—किसानका चुनौती वर्षैपिच्छे दोहोरिइरहेका छन्।

अब प्रश्न उठ्छ, किसानको यस्तो पीडालाई राज्यले कहिलेसम्म सामान्य घटनाका रूपमा लिइरहने?

प्राकृतिक विपत्ति सधैँ रोक्न सकिँदैन। मौसममा हुने परिवर्तनलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न पनि सम्भव छैन। तर, सम्भावित जोखिमबाट हुने क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। त्यसका लागि समयमै मौसमसम्बन्धी सूचना प्रवाह गर्ने, स्थानीय तहसम्म कृषि प्राविधिक परिचालन गर्ने, किसानलाई सुरक्षित रूपमा बाली भित्र्याउनेबारे जानकारी दिने र विपद्का बेला तत्काल सहयोग पुर्‍याउने व्यवस्था प्रभावकारी हुनुपर्छ।

विशेषगरी धान काट्ने, सुकाउने र भण्डारण गर्ने समयमा मौसमको पूर्वानुमान किसानसम्म सरल भाषामा पुर्‍याउनु आवश्यक छ। मौसम प्रतिकूल हुने जानकारी प्राप्त हुँदा स्थानीय कृषि कार्यालय, सहकारी र किसान समूहबीच समन्वय गरी सम्भव भएसम्म बाली सुरक्षित गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। काटिसकेको धान सुरक्षित स्थानमा सार्न, पानी जमेको खेतबाट निकासको व्यवस्था गर्न र भिजेको धानलाई उचित तरिकाले सुकाउन आवश्यक प्राविधिक परामर्श उपलब्ध गराउनुपर्छ।

यससँगै अर्को महत्त्वपूर्ण विषय हो—कृषि बीमा र क्षतिपूर्ति। खेतीमा हुने क्षतिको जोखिम कम गर्न कृषि बीमालाई किसानमैत्री बनाउनुपर्छ। बीमा प्रक्रिया झन्झटिलो हुनु हुँदैन, क्षतिको मूल्याङ्कन निष्पक्ष हुनुपर्छ र दाबी भुक्तानी समयमै हुनुपर्छ। बीमा गरेका वा प्राकृतिक विपत्तिका कारण गम्भीर क्षति व्यहोरेका किसानले राहत पाउन अनावश्यक प्रशासनिक प्रक्रियामा अल्झिनुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्नुपर्छ।

सरकारले पनि क्षतिको विवरण सङ्कलन गर्ने कामलाई औपचारिकतामा सीमित राख्नु हुँदैन। स्थानीय तह, कृषि ज्ञान केन्द्र र सम्बन्धित सरकारी निकायले प्रभावित क्षेत्रको स्थलगत निरीक्षण गरी कति क्षेत्रफलमा क्षति भयो, कति उत्पादन घट्ने सम्भावना छ र कति किसान प्रभावित भए भन्ने विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्छ। वास्तविक क्षतिका आधारमा राहत, पुनःस्थापना र आवश्यक सहयोगको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

त्यति मात्र होइन, किसानको उत्पादनले उचित बजार पाउने वातावरण बनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। वर्षाले क्षति पुर्‍याएको धानको गुणस्तर र बजार मूल्यमा पर्ने असरलाई ध्यानमा राखेर किसानलाई प्राविधिक तथा बजारसम्बन्धी सहयोग दिनुपर्छ। स्थानीय तहले सम्भव भएसम्म सुरक्षित भण्डारण, सुकाउने स्थान र आवश्यक उपकरणको व्यवस्थामा सहजीकरण गर्न सक्छन्। यस्ता उपायले तत्कालीन क्षति न्यूनीकरण गर्न र किसानको बाँकी उत्पादन जोगाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्।

दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दै गएका मौसमी जोखिमसँग जुध्न कृषि प्रणालीलाई थप सक्षम बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। मौसमअनुकूल धानका जातको छनोट, प्रभावकारी सिँचाइ तथा निकास प्रणाली, सुरक्षित भण्डारण, कृषि प्रविधिको प्रयोग र जोखिम व्यवस्थापनमा लगानी बढाउनुपर्छ। कृषि अनुसन्धान, मौसम पूर्वानुमान र किसानको अनुभवबीच समन्वय स्थापित गर्न सके भविष्यमा हुने क्षति कम गर्न सकिन्छ।

हामीले अर्को पक्ष पनि बिर्सनु हुँदैन—किसानको उत्पादनमा हुने क्षतिले किसानलाई मात्र असर गर्दैन। धान उत्पादन घट्दा खाद्यान्न आपूर्तिमा दबाब पर्न सक्छ। उत्पादन कम भएर आयातमा निर्भरता बढेमा देशको अर्थतन्त्र र उपभोक्ताको भान्सासम्म त्यसको प्रभाव पुग्न सक्छ। त्यसैले किसानको खेतमा उभिएको धान जोगाउनु भनेको देशको खाद्य सुरक्षा जोगाउनु पनि हो।

आज खेतमा पानी जमेको छ, पाकेको धान झुकेको छ र किसानको अनुहारमा चिन्ताका रेखा गहिरिएका छन्। यस्तो अवस्थामा किसानलाई केवल धैर्य गर्न आग्रह गरेर राज्यको जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। उनीहरूको पीडा सुन्ने, वास्तविक क्षति पहिचान गर्ने र आवश्यक सहयोग समयमै पुर्‍याउने काम हुनुपर्छ।

कृषिलाई अर्थतन्त्रको आधार मान्ने हो भने किसानको दुःखलाई पनि राष्ट्रिय सरोकारको विषय मान्नुपर्छ। किसानलाई सम्मान गर्ने भाषणभन्दा उनीहरूको उत्पादन सुरक्षित गर्ने नीति, समयमै उपलब्ध हुने राहत र व्यवहारमा देखिने सहयोग महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

अन्ततः, खेतमा पाकेको धान किसानको मात्र सम्पत्ति होइन, राष्ट्रको खाद्य सुरक्षाको आधार हो। किसानको मेहनतलाई प्रकृतिको प्रतिकूलताले पटकपटक नष्ट गरिरहने र राज्यले क्षति भएपछि मात्र चासो देखाउने प्रवृत्तिमा परिवर्तन आउनुपर्छ। आजको आवश्यकता किसानको आँसु पुछ्ने सहानुभूति मात्र होइन, भोलि त्यही आँसु फेरि बग्न नपरोस् भन्ने दूरदर्शी योजना र जिम्मेवार कार्यान्वयन हो।

किनकि किसान सुरक्षित भए मात्र हाम्रो खाद्य भविष्य सुरक्षित हुन्छ। किसानको खेतमा अन्न फल्दा मात्र देशको भान्सामा चुलो बल्छ। त्यसैले किसानको पीडालाई बेवास्ता गर्नु भनेको अन्ततः आफ्नै भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीबाट विमुख हुनु हो।