सम्कपादकीय । कला र मनोरञ्जन समाजको ऐना हुन्। कलाकारले समाजका विकृति, विसङ्गति, अन्याय र गलत प्रवृत्तिमाथि व्यङ्ग्य गर्न पाउनुपर्छ। तर मनोरञ्जनको नाममा हजारौँ वर्षदेखि आस्था, विश्वास र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएका धार्मिक पात्र तथा परम्परालाई प्रस्तुत गर्दा सिर्जनाकर्मीले आफ्नो जिम्मेवारी पनि बुझ्नुपर्छ।

यतिबेला नेपाली चलचित्र ‘पाँच पाण्डव’ को गीत तथा त्यसमा प्रस्तुत पौराणिक पात्रको चित्रणलाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा बहस भइरहेको छ। विशेषगरी द्रौपदीको चरित्र प्रस्तुत गरिएको शैली र वरिष्ठ कलाकार हरिवंश आचार्यको सहभागितालाई लिएर दर्शकले प्रश्न उठाएका छन्।

यो विवादलाई कुनै कलाकारप्रतिको व्यक्तिगत घृणा वा विरोधका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। यसले हाम्रो समाजमा कला, धर्म, संस्कृति र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताबीचको सीमाबारे गम्भीर बहस आवश्यक बनाएको छ।

द्रौपदी केवल एउटा पात्र होइनन्, सांस्कृतिक आस्थाको प्रतीक हुन्

महाभारतकी द्रौपदी पाँच पाण्डवकी पत्नी मात्र होइनन्। उनी स्वाभिमान, आत्मसम्मान, साहस, अन्यायविरुद्धको आवाज र श्रीकृष्णप्रतिको अनन्य भक्तिको प्रतीकका रूपमा चिनिन्छिन्। महाभारतको सभापर्वमा वर्णित चीरहरणको प्रसङ्गले उनको जीवनमा धर्म र मर्यादाको महत्त्वलाई अझ गहिरोसँग प्रस्तुत गर्छ।

द्रौपदीको चरित्रलाई बुझ्न उनको नाम, पहिरन वा बाहिरी स्वरूप मात्र हेरेर पुग्दैन। उनको संघर्ष, स्वाभिमान, प्रश्न गर्ने साहस र धार्मिक आस्थालाई पनि बुझ्नुपर्छ।

जब यस्ता पौराणिक पात्रका नाम प्रयोग गरेर आधुनिक मनोरञ्जन सिर्जना गरिन्छ, तब सिर्जनाकर्मीले दर्शकको सांस्कृतिक संवेदनशीलतालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। धार्मिक पात्रलाई आधुनिक परिवेशमा प्रस्तुत गर्नै हुँदैन भन्ने होइन, तर प्रस्तुतिको उद्देश्य, सन्दर्भ र सन्देश स्पष्ट हुनुपर्छ।

कलाकारको स्वतन्त्रता छ, तर जिम्मेवारी पनि छ

कलाकारलाई सिर्जना गर्ने स्वतन्त्रता छ। समाजका विकृति, अन्धविश्वास, धार्मिक आडम्बर र गलत कर्मकाण्डमाथि व्यङ्ग्य गर्न पनि पाइन्छ। तर वास्तविक विकृतिमाथि प्रहार गर्नु र सम्पूर्ण धार्मिक परम्परालाई नै हास्यको विषय बनाउनु फरक कुरा हो।

कुनै पुरोहितले गलत काम गरेको छ भने उसको गलत प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठाउनुपर्छ। कुनै धार्मिक संस्थामा विकृति छ भने त्यसको आलोचना हुनुपर्छ। तर एउटा व्यक्तिको गलत व्यवहारलाई आधार बनाएर सम्पूर्ण पुरोहित वर्ग, धर्मशास्त्र वा संस्कारलाई उपहासको विषय बनाउनु न्यायसङ्गत हुँदैन।

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने आलोचना र अपमान एउटै होइनन्। व्यङ्ग्य र उपहास एउटै होइनन्। सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको अर्थ अरूको आस्थाप्रति संवेदनहीन हुने छुट पनि होइन।

दर्शकको मौनता पनि बहसको विषय हो

हामीले मनोरञ्जनका नाममा प्रस्तुत गरिएका सामग्रीलाई कति गम्भीरतापूर्वक लिने गरेका छौँ? कुनै धार्मिक संस्कारलाई गलत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ भने त्यसलाई रमाइलो मानेर हाँस्ने कि त्यसको वास्तविकता बुझ्ने?

विगतमा श्राद्ध, पुरोहित र कर्मकाण्डसँग सम्बन्धित केही हास्यव्यङ्ग्यात्मक प्रस्तुतिहरूलाई लिएर पनि यस्तै बहस हुँदै आएको छ। धार्मिक विधि र संस्कारको वास्तविक अर्थ नबुझी केवल हास्यका रूपमा ग्रहण गर्दा त्यसले नयाँ पुस्तामा गलत बुझाइ सिर्जना गर्न सक्छ।

हामीले आफ्ना सन्तानलाई धर्मको नाम मात्र होइन, त्यसको अर्थ, दर्शन, परम्परा र सांस्कृतिक पक्षबारे पनि जानकारी दिनुपर्छ। आफूले नबुझेको संस्कारको उपहास गर्नुभन्दा पहिले त्यसको वास्तविकता बुझ्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

विदेशी लगानीको प्रश्न उठाउँदा प्रमाण पनि आवश्यक

कुनै पनि सांस्कृतिक वा सामाजिक विषयमा विदेशी संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था वा अन्य निकायबाट आर्थिक सहयोग प्राप्त भएको छ भने त्यसको उद्देश्य र प्रयोगबारे पारदर्शिता खोज्नु नागरिकको अधिकार हो।

तर प्रमाणबिना कुनै कलाकार वा संस्थालाई धर्मविरोधी गतिविधिमा संलग्न भएको आरोप लगाउनु उचित हुँदैन। आर्थिक सहयोग, कार्यक्रमको उद्देश्य र त्यसबाट उत्पादित सामग्रीबीचको सम्बन्ध तथ्यका आधारमा सार्वजनिक हुनुपर्छ।

धार्मिक आस्थाको संरक्षणका नाममा पनि भ्रम र अपुष्ट आरोप फैलाउनु हुँदैन। सत्यको पक्षमा उभिनु नै धर्म र पत्रकारिताको मर्यादा हो।

बहिष्कार होइन, सचेत दर्शक संस्कृतिको विकास गरौँ

कुनै चलचित्र, नाटक वा प्रस्तुतिले धार्मिक आस्थामा चोट पुर्‍याएको महसुस भएमा दर्शकले आफ्नो असहमति व्यक्त गर्न पाउँछन्। शान्तिपूर्ण आलोचना गर्न, प्रश्न उठाउन, निर्माण पक्षसँग स्पष्टीकरण माग्न र आफ्नो इच्छाअनुसार त्यस्तो सामग्री नहेर्न पाउनु दर्शकको अधिकार हो।

तर विरोधका नाममा कलाकारलाई व्यक्तिगत गालीगलौज गर्ने, धम्की दिने वा अपमान गर्ने प्रवृत्ति पनि स्वीकार्य हुन सक्दैन।

हामीले विरोधलाई सभ्य, तथ्यमा आधारित र मर्यादित बनाउनुपर्छ। निर्माण पक्षले पनि दर्शकका प्रश्नलाई बेवास्ता नगरी आफ्नो सिर्जनाको उद्देश्य स्पष्ट पार्न सक्नुपर्छ।

हामीले आफ्नो धर्म र संस्कृतिको संरक्षण अरूलाई गाली गरेर होइन, आफैँले त्यसको महत्त्व बुझेर सुरु गर्नुपर्छ। आफ्ना चाडपर्व, संस्कार, कर्मकाण्ड, धार्मिक ग्रन्थ र पौराणिक पात्रको वास्तविक परिचय नयाँ पुस्तालाई दिनुपर्छ।

महाभारतकी द्रौपदीको जीवनले हामीलाई अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउन, आत्मसम्मानको रक्षा गर्न र कठिन परिस्थितिमा पनि धर्मप्रतिको विश्वास कायम राख्न प्रेरणा दिन्छ। यस्ता पात्रलाई प्रस्तुत गर्दा मनोरञ्जनसँगै उनीहरूको ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्वलाई पनि बुझ्न आवश्यक छ।

धर्मको नाममा विकृति स्वीकार नगरौँ, मनोरञ्जनको नाममा आस्थाको अपमान पनि नगरौँ। कलाकारलाई सिर्जनाको स्वतन्त्रता दिऔँ, तर सिर्जनासँगै सामाजिक जिम्मेवारीको अपेक्षा पनि गरौँ।

हाम्रो संस्कृति हाम्रो पहिचान हो। यसको संरक्षण सरकार, धार्मिक सङ्घसंस्था वा कलाकारको मात्र जिम्मेवारी होइन, हामी सबैको साझा दायित्व हो।

आफ्नो धर्म बुझौँ, आफ्नो संस्कृति चिनौँ र अरूको आस्थाको पनि सम्मान गरौँ ।