काठमाडौं । आज मंगलबार परेको चतुर्थी तिथिका कारण सनातन धर्मावलम्बीहरूले मंगल चौथी अर्थात् मंगल चतुर्थीका रूपमा भगवान श्रीगणेशको विशेष पूजा–आराधना गर्दैछन्। मंगलबार र चतुर्थीको संयोगलाई भगवान गणेशको उपासना तथा व्रतका लागि विशेष शुभ मान्ने धार्मिक परम्परा रहेको छ। यस दिनलाई कतिपय शास्त्रीय परम्परामा अङ्गारक चतुर्थीसमेत भनिन्छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान गणेशलाई प्रथम पूज्य, विघ्नहर्ता, सिद्धिविनायक, गजानन, गणनाथ र विनायकका रूपमा पूजा गरिन्छ। कुनै पनि शुभकार्य प्रारम्भ गर्नुअघि गणेशको स्मरण गर्ने परम्परा रहेकाले मंगल चौथीलाई पनि विघ्न–बाधा हटाउने र शुभ कार्यका लागि अनुकूल दिनका रूपमा लिइन्छ।
मंगल चौथीको शास्त्रीय महत्व
चतुर्थी तिथि भगवान गणेशसँग विशेष रूपमा सम्बन्धित मानिन्छ भने मंगलबारलाई पनि गणेश आराधनाका लागि महत्वपूर्ण दिन मान्ने परम्परा छ। यी दुईको संयोग भएकाले मंगल चौथीलाई विशेष फलदायी तिथि मानिएको धार्मिक ग्रन्थ तथा परम्परागत व्याख्याहरूमा उल्लेख पाइन्छ।
यस दिन व्रत तथा गणेश आराधना गर्दा विघ्न–बाधा शान्त हुने, बुद्धि–विवेक वृद्धि हुने, पारिवारिक सुख–शान्ति प्राप्त हुने र मनोकामना पूरा हुने धार्मिक विश्वास छ। गणेश पुराणसँग सम्बन्धित परम्परागत मान्यतामा चतुर्थी व्रतलाई धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष अर्थात् जीवनका चार पुरुषार्थसँग जोडिएको पाइन्छ।
कसरी गरिन्छ पूजा ?
मंगल चौथीका दिन बिहान स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर गणेश भगवानको पूजा गर्ने परम्परा छ। पूजामा दूबो, अक्षता, फूल, चन्दन, अबिर, सिन्दूर, धूप, दीप, फलफूल तथा लड्डु अर्पण गर्ने चलन छ। गणेशसँगै माता पार्वती र भगवान शिवको समेत पूजा गर्ने परम्परा रहेको नेपाली धार्मिक संस्कारमा उल्लेख पाइन्छ।
व्रतालुहरूले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार उपवास वा सात्त्विक आहार ग्रहण गर्ने, गणेश स्तोत्र तथा गणेश अथर्वशीर्ष पाठ गर्ने, कथा श्रवण गर्ने र साँझ आरती गर्ने गर्दछन्। पूजा गर्दा “ॐ गं गणपतये नमः” मन्त्रको जप गर्ने परम्परा पनि छ।
मंगल चौथीसँग जोडिएको धार्मिक कथा
मंगल चौथीको व्रतसँग सम्बन्धित विभिन्न धार्मिक कथा प्रचलित छन्। पुराणिक परम्परामा चतुर्थी व्रतको महिमा राजा दशरथ र ऋषि वशिष्ठबीचको संवादका रूपमा समेत वर्णन गरिएको पाइन्छ। वशिष्ठ ऋषिले चतुर्थी व्रतलाई अत्यन्त पुण्यदायी तथा मनोकामना पूरा गराउने व्रतका रूपमा व्याख्या गरेको कथा पाइन्छ।
त्यसैगरी, गणेशसँग सम्बन्धित पुराणिक कथाहरूमा भगवान शिव र माता पार्वतीका पुत्र गणेशलाई देवताहरूमध्ये प्रथम पूज्य स्थान प्राप्त भएको वर्णन पाइन्छ। गणेशको पूजा नगरी शुभकार्य सुरु गर्दा विघ्न आउन सक्छ भन्ने धार्मिक मान्यताका कारण आज पनि कुनै पनि शुभकार्यअघि गणेशको पूजा गर्ने परम्परा जीवित छ।
श्रद्धा, संयम र सकारात्मकताको पर्व
मंगल चौथी केवल व्रत र पूजा गर्ने दिन मात्र नभई आत्मसंयम, सदाचार, श्रद्धा र सकारात्मक सोचको अभ्यास गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। धार्मिक आस्थाअनुसार गणेशलाई विघ्नहर्ताका रूपमा स्मरण गर्दै परिवारको सुख–शान्ति, ज्ञान, बुद्धि र सद्बुद्धिको कामना गरिन्छ।
आजको दिन श्रद्धापूर्वक भगवान गणेशको स्मरण गर्दै—
“ॐ गं गणपतये नमः”
मन्त्र जप, गणेश स्तोत्र पाठ, कथा श्रवण तथा आरती गर्ने परम्परा रहेको छ।
मंगल चौथीको अवसरमा सम्पूर्ण श्रद्धालुमा भगवान श्रीगणेशको कृपा, सुख, शान्ति र मंगलमय जीवनको शुभकामना।
वि.सं.२०८३ भदौ १६ मंगलवार ०६:२४ मा प्रकाशित

















