काठमाडौंको मुटुमा वर्षेनी मनाइने एउटा यस्तो पर्व छ, जहाँ इतिहास, धर्म, तन्त्र, कला, संगीत, नृत्य र सामुदायिक जीवन एउटै उत्सवमा भेटिन्छन्। त्यो हो—इन्द्रजात्रा,  काठमाडौं उपत्यकाको नेवार सभ्यतासँग गहिरो रूपमा जोडिएको यो पर्व केवल एउटा जात्रा होइन। यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको जीवन्त दस्तावेज हो।

इन्द्रजात्रा नेपाल संवत्को यँलाथ्व अर्थात् भाद्र शुक्ल पक्षमा सुरु भएर इन्द्रध्वज पतनसम्म चल्ने परम्परागत पर्व हो। काठमाडौंमा यसको औपचारिक सुरुवात इन्द्रध्वज अर्थात् यःसिं ठड्याउने विधिबाट हुन्छ। परम्परागत रूपमा यो पर्व आठ दिनसम्म मनाइन्छ।

यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ—इन्द्रजात्रालाई केवल ‘इन्द्रको पूजा गर्ने जात्रा’ भनेर बुझ्दा यसको सम्पूर्ण स्वरूप समेटिँदैन। यसमा इन्द्र, कुमारी, गणेश, भैरव, आकाशभैरव, लाखे, पुलुकिसी, दशावतारलगायत अनेक धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराहरू जोडिएका छन्।

पुरानो काठमाडौं, हनुमानढोका, पुराना अभिलेख/ऐतिहासिक चित्र] इन्द्रजात्राको प्रारम्भबारे इतिहासमा विभिन्न विवरण पाइन्छन्। काठमाडौं महानगरपालिकाले प्रकाशित सामग्रीमा यो जात्रा लिच्छवीकालीन राजा गुणकामदेवको समयदेखि चलिआएको मान्यता उल्लेख गरेको छ। गुणकामदेवसँग काठमाडौं नगर निर्माण र यस पर्वको सम्बन्ध जोडेर हेर्ने परम्परा पनि पाइन्छ।  तर यसको वर्तमान स्वरूप भने एकै समयमा बनेको होइन। समयसँगै काठमाडौंको धार्मिक, राजकीय र सामुदायिक जीवनमा विभिन्न परम्परा थपिँदै गए। विशेषगरी मल्लकालमा जात्राको स्वरूप अझ विस्तृत हुँदै गएको ऐतिहासिक विवरणहरूमा उल्लेख पाइन्छ।  त्यसैले इन्द्रजात्रालाई बुझ्दा प्राचीन धार्मिक परम्परा, काठमाडौंको नगर सभ्यता र मल्लकालीन सांस्कृतिक विकास—यी तीनवटै पक्षलाई सँगसँगै हेर्नुपर्ने हुन्छ।

इन्द्रजात्रासँग जोडिएको प्रमुख धार्मिक आख्यान देवराज इन्द्रसँग सम्बन्धित छ। परम्परागत कथाअनुसार इन्द्र मानव रूप धारण गरेर पृथ्वीमा एउटा विशेष फूल खोज्न आएका थिए। फूल लिन खोज्दा उनी काठमाडौंमा समातिए र बाँधिए। पछि उनकी आमाले छोराको खोजी गर्दै काठमाडौं आइन्। इन्द्रको पहिचान खुलेपछि उनलाई मुक्त गरियो। यही धार्मिक आख्यानसँग सम्बन्धित भएर काठमाडौंका विभिन्न स्थानमा इन्द्रका मूर्ति प्रदर्शन गर्ने, पूजा गर्ने र इन्द्रध्वजा स्थापना गर्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ।यो कथा ऐतिहासिक घटना प्रमाणित गर्ने विवरणभन्दा इन्द्रजात्राको धार्मिक मिथक तथा लोकपरम्पराका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

इन्द्रजात्राको सबैभन्दा महत्वपूर्ण दृश्य हो—यःसिं अर्थात् इन्द्रध्वजको स्थापना। परम्पराअनुसार विशेष विधिबाट तयार गरिएको काठको लामो लिङ्गोलाई हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा ल्याएर विधिपूर्वक पूजा गरी ठड्याइन्छ। इन्द्रध्वज उठेपछि काठमाडौंको पुरानो सहरमा जात्राको औपचारिक चहलपहल सुरु हुन्छ।

लिङ्गोमा ध्वजा फहराइन्छ। यसलाई केवल एउटा काठको खम्बा भनेर हेर्नु यसको धार्मिक अर्थलाई सीमित गर्नु हो। इन्द्रध्वज विजय, देवशक्ति र मंगलकामनाको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। पुराणिक परम्परामा देवासुर संग्रामसँग जोडिएको इन्द्रध्वजको अवधारणासमेत पाइन्छ।

इन्द्रजात्राको अर्को विशिष्ट पक्ष हो—जीवित देवी कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रा। इन्द्रजात्राको धार्मिक संरचनामा इन्द्रसँगै यी देवस्वरूपहरूको विशेष स्थान छ। नेपाल सरकारको आधिकारिक विवरणमा पनि यस पर्वमा इन्द्र, जीवित देवी कुमारी, गणेश, भैरव, लक्ष्मी तथा विष्णुसँग सम्बन्धित पूजा–परम्परा रहेको उल्लेख गरिएको छ।

कुमारीलाई तलेजु भवानीको प्रतीकका रूपमा लिने परम्परा काठमाडौंको मल्लकालीन इतिहाससँग जोडिन्छ। राष्ट्रपति कार्यालयको विवरणअनुसार नेपाल संवत् ८७७ अर्थात् वि.सं. १८१३ मा राजा जयप्रकाश मल्लको शासनकालमा शाक्य वंशकी कन्यालाई जीवित देवीका रूपमा कुमारी स्थापना गरिएको विवरण पाइन्छ। त्यससँगै गणेश र भैरवको रथयात्राको परम्परा विकसित भएको उल्लेख छ।

इन्द्रजात्राको सबैभन्दा धेरै जनसहभागिता हुने दृश्यहरूमध्ये एक हो—कुमारीको रथयात्रा। कुमारीसँगै गणेश र भैरवका रथ पनि नगर परिक्रमा गर्छन्। यो केवल धार्मिक यात्रा होइन। यसले काठमाडौंको पुरानो नगर संरचना, गुठी व्यवस्था, समुदायबीचको सहकार्य र पुस्तौँदेखि चलिआएको सांस्कृतिक जिम्मेवारीलाई पनि उजागर गर्छ।

इन्द्रजात्रामा भैरवको उपस्थिति अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। हनुमानढोकाको श्वेत भैरव, इन्द्रचोकको आकाश भैरवलगायत विभिन्न भैरव स्वरूपका देवस्थलमा जात्राको समयमा विशेष पूजा र दर्शन गर्ने परम्परा छ।  विशेषगरी आकाशभैरवको विशाल शिर सार्वजनिक रूपमा प्रदर्शन गरिनु इन्द्रजात्राको विशिष्ट दृश्य हो।

इन्द्रजात्रा धर्मसँगै नेपालको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको विशाल भण्डार पनि हो। जात्रामा— लाखे नाच, पुलुकिसी नाच, महाकाली नाच, दशावतार, ऐतिहासिक तथा धार्मिक नृत्य, परम्परागत बाजागाजा लगायतका प्रस्तुति हुन्छन्। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि इन्द्रजात्राका प्रमुख विशेषतामा मुखौटा नाच, धार्मिक अभिनय, रथयात्रा तथा जीवित देवी कुमारीलाई उल्लेख गरेको छ। यसैले इन्द्रजात्रा एउटा मन्दिरभित्र सीमित धार्मिक अनुष्ठान होइन। सम्पूर्ण सहर नै यसको रंगमञ्च बन्न पुग्छ।

इन्द्रजात्राको अर्को संवेदनशील पक्ष हो—उपाकु वनेगु। जात्राको क्रममा दिवंगत आफन्तहरूको सम्झनामा परिवारजनले धार्मिक परम्पराअनुसार बत्ती तथा धूप लिएर पुरानो काठमाडौंका विभिन्न स्थानमा पुग्ने चलन छ। यसले इन्द्रजात्रा केवल उत्सव र मनोरञ्जनको पर्व होइन भन्ने देखाउँछ। यसमा जन्म, जीवन, मृत्यु, स्मृति र आध्यात्मिक सम्बन्धसमेत जोडिएको छ।

अब प्रश्न उठ्छ—इन्द्रध्वजको शास्त्रीय आधार के हो? इन्द्रध्वज वा ध्वजोत्थानको परम्परा पुराणिक तथा महाकाव्यीय परम्परामा उल्लेखित रहेको संस्कृतिविद्हरूले बताउँदै आएका छन्। महाभारत, रामायण तथा विभिन्न पुराणिक परम्परामा देवता र विजयसँग सम्बन्धित ध्वजको प्रसंग पाइन्छ। नेपालमा पनि ध्वजोत्थान परम्पराको पुरानो इतिहास देखाउने अभिलेखीय प्रमाण भेटिन्छन्। लिच्छवीकालीन अभिलेखमा ‘ध्वजगौष्ठिक’ जस्ता उल्लेख भेटिनुले ध्वजासम्बन्धी धार्मिक तथा संस्थागत परम्परा प्राचीन रहेको देखाउँछ।

तर यहाँ सावधानी आवश्यक छ। इन्द्रजात्रा आजकै स्वरूपमा हजारौँ वर्षदेखि निरन्तर एउटै विधिले मनाइँदै आएको थियो भनेर ठोकुवा गर्नु इतिहासको दृष्टिले उचित हुँदैन। ध्वजोत्थानको प्राचीनता एउटा विषय हो भने आज हामीले देख्ने कुमारी रथ, गुठी, नाच, रथयात्रा र राजकीय परम्पराहरूको विकास अर्को ऐतिहासिक प्रक्रिया हो।

इन्द्रजात्राको निरन्तरताको पछाडि केवल धार्मिक आस्था छैन। यसको पछाडि छ—गुठी र समुदाय। रथ निर्माणदेखि पूजा, बाजागाजा, नाच, ध्वजोत्थान, मार्ग व्यवस्थापन र विभिन्न धार्मिक जिम्मेवारीसम्म अनेकौँ सामुदायिक संस्था र परिवारको भूमिका रहँदै आएको छ। त्यसैले इन्द्रजात्रा काठमाडौंको एउटा यस्तो सांस्कृतिक प्रणाली हो, जहाँ धर्मले समुदायलाई जोड्छ र समुदायले परम्परालाई जीवित राख्छ।

इन्द्र वर्षा र सहकालसँग सम्बन्धित देवताका रूपमा पूजिन्छन्। त्यसैले इन्द्रजात्रामा पर्याप्त वर्षा, अन्नबाली र समृद्धिका लागि इन्द्रप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने धार्मिक भाव पनि जोडिएको छ। नेपालको राष्ट्रपति कार्यालयको आधिकारिक सन्देशले पनि इन्द्रजात्रालाई वृष्टि, उर्वरता, प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्धसँग जोडिएको पर्वका रूपमा उल्लेख गरेको छ।  यस अर्थमा इन्द्रजात्रा पुरानो समाजको प्रकृतिप्रतिको निर्भरता र कृतज्ञताको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति पनि हो।

काठमाडौं उपत्यकाको मौलिक विशेषता नै यहाँका हिन्दू र बौद्ध परम्पराहरूको लामो सहअस्तित्व हो। इन्द्रजात्राको सामाजिक जीवनमा पनि विभिन्न समुदाय, गुठी र धार्मिक परम्पराहरूको सहभागिता देखिन्छ। त्यसैले यस पर्वलाई केवल एउटै धार्मिक समुदायको सीमित पर्वका रूपमा मात्र बुझ्नु काठमाडौंको बहुआयामिक सांस्कृतिक इतिहासलाई अपूरो रूपमा बुझ्नु हुनेछ।

इन्द्रजात्राको एउटा विशिष्ट पक्ष राज्य र समाजबीचको ऐतिहासिक सम्बन्ध पनि हो। राष्ट्रप्रमुखबाट कुमारी, गणेश र भैरवको दर्शन तथा पूजा गर्ने परम्परा लामो समयदेखि राजकीय संस्कारसँग जोडिएको पाइन्छ। काठमाडौं महानगरपालिकाका अनुसार यो परम्परालाई जयप्रकाश मल्लको समयसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

आज राजतन्त्र छैन। तर त्यो परम्परा नयाँ लोकतान्त्रिक राज्य संरचनाभित्र पनि सांस्कृतिक निरन्तरताका रूपमा देखिन्छ। यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ— राज्य व्यवस्था परिवर्तन हुन सक्छ, तर समाजका जीवित सांस्कृतिक स्मृतिहरू पुस्तौँसम्म निरन्तर रहन सक्छन्।

आठ दिनको जात्रा अन्त्यतिर पुग्छ। ध्वजा बोकेको यःसिंलाई विधिपूर्वक ढालिन्छ। इन्द्रध्वज ढलेसँगै त्यस वर्षको इन्द्रजात्रा सम्पन्न हुन्छ। तर वास्तवमा यहाँ एउटा प्रतीकात्मक सन्देश पनि देखिन्छ— ध्वजा ढल्छ, तर संस्कृति ढल्दैन। रथ रोकिन्छ, तर परम्परा रोकिँदैन। बाजा शान्त हुन्छ, तर इतिहास बोलिरहन्छ। इन्द्रजात्रा काठमाडौंको केवल एउटा पर्व होइन। यो इतिहासको स्मृति हो। धर्मको आस्था हो। शास्त्रीय परम्पराको निरन्तरता हो। नेवार सभ्यताको पहिचान हो। गुठी र समुदायको सहकार्य हो। र प्रकृति तथा मानवबीचको पुरानो सम्बन्धको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो। त्यसैले इन्द्रजात्रा हेर्नु भनेको केवल रथ हेर्नु होइन। काठमाडौंको इतिहासलाई हिँडिरहेको देख्नु हो। इन्द्रध्वजको छायामा पुस्तौँदेखि बाँचेको एउटा सभ्यता देख्नु हो। यही हो—इन्द्रजात्रा। यही हो—येँया। काठमाडौंको जीवित इतिहास।