काठमाडौं — आश्विन कृष्ण पक्षको एकादशी तिथिलाई हिन्दू धार्मिक परम्परामा इन्दिरा एकादशीका रूपमा मनाइन्छ। यस वर्ष इन्दिरा एकादशी २०८३ साल असोज २० गते मंगलबार अर्थात् ६ अक्टोबर २०२६ मा परेको छ। पितृपक्षअन्तर्गत पर्ने भएकाले भगवान् विष्णुको उपासना तथा पितृस्मरणका दृष्टिले यस एकादशीलाई विशेष महत्वको मानिन्छ। आजै एकादशी श्राद्ध पनि गरिँदैछ।

पितृपक्षमा पर्ने भएकाले विशेष महत्व

एकादशी हिन्दू चान्द्रमासको एघारौँ तिथि हो। आश्विन कृष्ण पक्षमा पर्ने एकादशीलाई इन्दिरा एकादशी भनिन्छ। पितृपक्षको समयमा पर्ने भएकाले यस दिनको व्रत, विष्णु पूजा तथा पितृकार्यलाई धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ।

पद्म पुराणको उत्तरखण्डमा इन्दिरा एकादशीको माहात्म्य वर्णन गरिएको छ। त्यहाँ भगवान् श्रीकृष्णले युधिष्ठिरलाई आश्विन कृष्ण पक्षको एकादशीको नाम इन्दिरा रहेको र यसको व्रतको महात्म्य बताएका छन्। कथामा पितृकल्याणसँग जोडिएको यस व्रतको विशेष प्रसङ्ग उल्लेख गरिएको छ।

राजा इन्द्रसेन र इन्दिरा एकादशीको कथा

शास्त्रीय कथाअनुसार प्राचीन समयमा माहिष्मती नगरीमा राजा इन्द्रसेन राज्य गर्दथे। उनी धर्मपरायण तथा भगवान् विष्णुका भक्त थिए। एक दिन देवर्षि नारद राजाको सभामा पुगे।

नारदले यमलोकमा राजाका पितालाई देखेको र एक व्रतमा भएको त्रुटिका कारण उनका पिता त्यहाँ रहेको सन्देश सुनाए। पितृलाई उच्च लोक प्राप्त गराउन इन्दिरा एकादशीको व्रत गरी त्यसबाट प्राप्त पुण्य समर्पण गर्न नारदले राजालाई बताए।

नारदको निर्देशनअनुसार राजा इन्द्रसेनले विधिपूर्वक इन्दिरा एकादशीको व्रत, श्राद्ध तथा भगवान् विष्णुको आराधना गरे। शास्त्रीय कथामा यस व्रतको प्रभावबाट राजाका पिता यमलोकबाट मुक्त भई विष्णुलोकतर्फ गएको उल्लेख छ। यही प्रसङ्गका कारण इन्दिरा एकादशीलाई पितृकल्याणसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण एकादशीका रूपमा लिइन्छ।

कसरी गरिन्छ इन्दिरा एकादशीको व्रत ?

शास्त्रीय परम्पराअनुसार एकादशी व्रतको तयारी दशमी तिथिदेखि सुरु गर्ने विधान पाइन्छ। दशमीमा स्नान गरी सात्त्विक आहार ग्रहण गर्ने, संयम पालना गर्ने र पितृस्मरण गर्ने परम्परा छ।

एकादशीका दिन बिहान स्नान गरी भगवान् विष्णुको पूजा, संकल्प र व्रत गर्ने गरिन्छ। भगवान् विष्णुको प्रतिमा वा शालिग्रामको पूजा गर्दा तुलसीदल, धूप, दीप, नैवेद्य तथा फलफूल अर्पण गर्ने परम्परा छ। आफ्नो शारीरिक क्षमता र धार्मिक परम्पराअनुसार उपवासको स्वरूप निर्धारण गर्न सकिन्छ।

इन्दिरा एकादशीको शास्त्रीय कथामा पितृकार्य, विष्णुपूजा तथा रात्री जागरणसमेत उल्लेख गरिएको पाइन्छ।

पितृको सम्झनामा श्राद्ध तथा तर्पण

आज एकादशी श्राद्ध पनि परेको छ। पितृपक्षमा सम्बन्धित तिथिअनुसार श्राद्ध गर्ने परम्परा रहेको छ। आफ्ना पितृको तिथि एकादशी परेको अवस्थामा विधि र कुलपरम्पराअनुसार श्राद्ध, तर्पण तथा पितृस्मरण गरिन्छ।

धार्मिक परम्परामा पितृप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र स्मरणलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ। त्यसैले आजको दिन केवल व्रत बस्ने दिन मात्र नभई भगवान् विष्णुको आराधना र दिवंगत पितृहरूको श्रद्धापूर्वक स्मरण गर्ने दिनका रूपमा पनि लिइन्छ।

द्वादशीमा पारण

एकादशीको व्रत भोलिपल्ट द्वादशीमा पारण गरी पूरा गर्ने परम्परा छ। पारणको समय स्थानीय पञ्चाङ्गअनुसार फरक पर्न सक्ने भएकाले आफ्नो स्थानअनुसारको पञ्चाङ्ग हेरेर पारण गर्नु उचित हुन्छ। एकादशी व्रतमा द्वादशी तिथिभित्र पारण गर्ने विषयलाई शास्त्रीय परम्परामा विशेष महत्व दिइएको छ।

इन्दिरा एकादशीको धार्मिक सन्देश

इन्दिरा एकादशीले विष्णुभक्ति, संयम, सत्कर्म र पितृप्रतिको कृतज्ञताको सन्देश दिने धार्मिक मान्यता छ। शास्त्रीय कथाले व्रतलाई केवल व्यक्तिगत पुण्य प्राप्तिको माध्यमका रूपमा नभई पितृप्रतिको श्रद्धा र परिवारको धार्मिक संस्कारसँग पनि जोडेको देखिन्छ।

धार्मिक ग्रन्थमा वर्णित फललाई आस्थाको विषयका रूपमा बुझ्नुपर्छ। व्रत तथा श्राद्ध गर्दा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था, पारिवारिक परम्परा र योग्य आचार्य/पुरोहितको निर्देशनअनुसार विधि पालना गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

आजको दिन भगवान् श्रीहरिको आराधना, तुलसीपूजा, पितृस्मरण तथा सत्कर्ममा समय बिताउने दिनका रूपमा श्रद्धालुहरूले मनाइरहेका छन्।