काठमाडौं । पितृपक्षअन्तर्गत आज २०८३ साल असोज २० गते मंगलबार (६ अक्टोबर २०२६) कृष्णपक्षको एकादशी तिथि परेको छ। आजको दिन इन्दिरा एकादशी तथा एकादशी श्राद्धका रूपमा धार्मिक महत्व बोकेको दिन हो। काठमाडौंको पञ्चाङ्गमा समेत आज इन्दिरा एकादशी र एकादशी श्राद्ध उल्लेख गरिएको छ।

पितृपक्षमा आफ्ना दिवंगत पितृको सम्झना, श्रद्धा, तर्पण तथा पितृकार्य गर्ने परम्परा रहिआएको छ। विशेषगरी जुन तिथिमा पितृको निधन भएको हो, सोही तिथिअनुसार श्राद्ध गर्ने परम्परा हिन्दू धर्मशास्त्रमा महत्वपूर्ण मानिन्छ। त्यसैले आजको एकादशी श्राद्ध मुख्यतः एकादशी तिथिमा दिवंगत भएका पितृका लागि गरिने श्राद्धसँग सम्बन्धित छ।

एकादशी श्राद्ध भनेको के हो ?

श्राद्ध शब्दको मूल भाव नै श्रद्धापूर्वक पितृप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्नु हो। पितृपक्षमा पर्ने विभिन्न तिथिमा दिवंगत पितृको तिथिअनुसार श्राद्ध गर्ने परम्परा छ। त्यसै क्रममा एकादशी तिथिमा पितृको निधन भएको भए आज एकादशी श्राद्ध गरिन्छ।

यसलाई सबै परिवारले अनिवार्य रूपमा आजै श्राद्ध गर्नुपर्ने अर्थमा बुझ्नु हुँदैन। आफ्नो पितृको निधन भएको तिथि, कुलपरम्परा र कर्मकाण्डीय विधानअनुसार श्राद्धको दिन निर्धारण हुन्छ।

इन्दिरा एकादशीसँग पितृकार्यको सम्बन्ध

आश्विन कृष्ण पक्षको एकादशीलाई इन्दिरा एकादशी भनिन्छ। पितृपक्षमा पर्ने भएकाले यस एकादशीलाई पितृकल्याणसँग जोडेर विशेष धार्मिक महत्व दिइन्छ।

पद्मपुराणको उत्तरखण्ड, अध्याय ५८ मा इन्दिरा एकादशीको माहात्म्य वर्णन गरिएको छ। त्यहाँ भगवान् श्रीकृष्णले युधिष्ठिरलाई आश्विन कृष्ण पक्षको एकादशीलाई इन्दिरा एकादशी भनिने र यस व्रतबाट पितृको सद्गतिसँग सम्बन्धित फल प्राप्त हुने प्रसङ्ग सुनाउनुभएको छ।

राजा इन्द्रसेनको शास्त्रीय प्रसङ्ग

पद्मपुराणमा वर्णित कथाअनुसार माहिष्मती नगरीका राजा इन्द्रसेन धर्मपरायण थिए। देवर्षि नारदले उनका दिवंगत पितासम्बन्धी अवस्था सुनाउँदै पितृको कल्याणका लागि इन्दिरा एकादशीको व्रत गर्न निर्देशन दिएको प्रसङ्ग आउँछ।

नारदले बताएको विधिअनुसार दशमीमा स्नान गरी पितृका निमित्त श्राद्ध गर्ने, संयमित आहार गर्ने र एकादशीमा भगवान् विष्णुको आराधनासहित व्रत गर्ने विधान कथामा उल्लेख छ। त्यसपछि द्वादशीमा पारण गर्ने प्रसङ्ग पनि शास्त्रीय कथामा आउँछ।

यही कथाका कारण इन्दिरा एकादशीलाई विष्णुभक्ति र पितृस्मरणसँग जोडिएको महत्वपूर्ण एकादशीका रूपमा लिइन्छ।

श्राद्धमा के कुरालाई महत्व दिइन्छ ?

शास्त्रीय कर्मकाण्डमा श्राद्ध गर्दा संकल्प, पितृस्मरण, तर्पण, पिण्डदान, ब्राह्मण सत्कार तथा दानजस्ता कर्मको उल्लेख पाइन्छ। तर श्राद्धको विधि सबै ठाउँमा एउटै हुँदैन। परिवारको परम्परा, गोत्र, पितृको तिथि तथा स्थानीय कर्मकाण्डीय पद्धतिअनुसार विधिमा फरक हुन सक्छ।

त्यसैले श्राद्ध गर्ने व्यक्तिले आफ्नो कुलपरम्परा र योग्य पुरोहित/आचार्यको निर्देशनअनुसार कर्म गर्नु उचित मानिन्छ।

एकादशी व्रत र श्राद्ध एउटै कर्म होइन

इन्दिरा एकादशीको दिन व्रत र एकादशी श्राद्ध दुवैको प्रसङ्ग आउन सक्छ। तर यी दुईलाई एउटै कर्मका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन।

एकादशी व्रत भगवान् विष्णुको उपासना र आत्मसंयमसँग सम्बन्धित छ भने श्राद्ध दिवंगत पितृको तिथिअनुसार गरिने पितृकर्म हो। इन्दिरा एकादशीको शास्त्रीय कथामा भने विष्णु आराधनाको पुण्य पितृकल्याणका लागि समर्पण गर्ने भाव विशेष रूपमा जोडिएको पाइन्छ।

आजको धार्मिक सन्देश

पितृपक्षको मुख्य भाव पितृप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र स्मरण हो। इन्दिरा एकादशीले यस भावलाई भगवान् विष्णुको आराधनासँग जोडेको धार्मिक मान्यता छ।

आज पितृको एकादशी तिथि पर्ने परिवारले आफ्नो परम्पराअनुसार श्राद्ध तथा तर्पण गर्ने र इन्दिरा एकादशी व्रत गर्ने श्रद्धालुले भगवान् विष्णुको पूजा, तुलसी अर्पण तथा सत्कर्ममा समय बिताउने धार्मिक परम्परा रहेको छ।

पञ्चाङ्गअनुसार आज एकादशी तिथि राति करिब १२ः५७ बजेसम्म रहने र त्यसपछि द्वादशी लाग्नेछ। समय स्थानअनुसार केही फरक पर्न सक्ने भएकाले श्राद्ध, व्रत तथा पारणका लागि स्थानीय पञ्चाङ्गलाई आधार मान्नु उपयुक्त हुन्छ।

पितृपक्षको यस अवसरमा दिवंगत पितृहरूप्रति श्रद्धा अर्पण गर्दै उनीहरूको स्मरण, सदाचार र सत्कर्मलाई निरन्तरता दिनु नै यस पर्वको मूल भाव हो।