काठमाडौं, भदौ १३ ।
दिवंगत आफन्तको सम्झनामा मनाइने परम्परागत सांस्कृतिक पर्व गाईजात्रा आज देशभर विभिन्न कार्यक्रमसहित मनाइँदैछ। भाद्र कृष्ण प्रतिपदादेखि अष्टमीसम्म आठ दिन मनाइने यो पर्व विशेषगरी काठमाडौं उपत्यका तथा नेवार समुदायको बाक्लो बसोबास रहेका विभिन्न सहरमा उत्साहका साथ मनाइन्छ।
गाईजात्राका अवसरमा एक वर्षभित्र दिवंगत भएका आफन्तको सम्झनामा गाई वा मानिसलाई गाईका रूपमा सिँगारेर नगर परिक्रमा गराउने परम्परा छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यसरी गाईको परिक्रमा गराउँदा दिवंगत आत्माले वैतरणी पार गर्ने विश्वास गरिन्छ। श्रद्धालुले गाईलाई दूध, फलफूल, रोटी, चिउरा, दहीलगायतका सामग्री तथा अन्न र द्रव्य दान गर्ने चलनसमेत रहेको छ।
गाईजात्रा शोकलाई सामूहिक स्मरण र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गर्ने पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ। यस अवसरमा विभिन्न स्थानमा नाचगान, झाँकी, प्रहसन तथा हास्य–व्यङ्ग्यात्मक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ। सामाजिक विकृति, विसङ्गति र समसामयिक विषयमाथि व्यङ्ग्य गर्ने परम्पराले गाईजात्रालाई मनोरञ्जनसँगै सामाजिक चेतनाको पर्वका रूपमा स्थापित गरेको छ।
ऐतिहासिक जनश्रुतिअनुसार राजा प्रताप मल्लका पालामा रानीको पुत्रशोक कम गर्न जनतालाई आफ्ना दिवंगत आफन्तको सम्झनामा गाईजात्रा निकाल्न लगाइएको थियो। त्यसपछि शोकसँगै हास्य–व्यङ्ग्य र प्रहसन जोडिँदै यो पर्वले वर्तमान स्वरूप लिएको मानिन्छ।
काठमाडौं उपत्यकाका काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरसँगै बनेपा, धुलिखेल, पनौती, त्रिशूली, दोलखा, धरान, पोखरा लगायतका नेवार समुदायको उपस्थिति रहेका विभिन्न स्थानमा पनि गाईजात्रा मनाउने गरिन्छ। भक्तपुरमा भने गाईजात्रासँग जोडिएका विभिन्न सांस्कृतिक गतिविधि आठ रात नौ दिनसम्म सञ्चालन हुने परम्परा रहेको छ।
गाईजात्राले दिवंगत आफन्तप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नुका साथै नेपाली समाजको मौलिक कला, संस्कृति, परम्परा र सामाजिक एकताको सन्देशसमेत बोकेको छ।