काठमाडौं । नेपालका विभिन्न भू–भागमा मनाइने धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वमध्ये गौरा पर्व सुदूरपश्चिम क्षेत्रको मौलिक पहिचान बोकेको महत्वपूर्ण पर्व हो। विशेषगरी डोटी, डडेल्धुरा, बैतडी, दार्चुला, बझाङ, अछाम, कैलाली, कञ्चनपुरलगायत क्षेत्रमा श्रद्धा र उल्लासका साथ मनाइने गौरा पर्व पछिल्लो समय देशका अन्य स्थानमा रहेका सुदूरपश्चिमेली समुदायले पनि मनाउँदै आएका छन्।
गौरा पर्वको धार्मिक सम्बन्ध भगवान् शिव र माता पार्वती अर्थात् गौरीसँग जोडिएको छ। यस पर्वमा गौरीको पूजा–आराधना गर्दै सुख, शान्ति, दीर्घायु, पारिवारिक समृद्धि तथा दाम्पत्य जीवनको मंगलकामना गर्ने परम्परा रहेको छ। नेपाल सरकारको ‘नेपाल परिचय’मा पनि गौरा पर्वलाई सुदूरपश्चिमको प्रमुख पर्वका रूपमा उल्लेख गर्दै शिव–गौरी र गणेशको पूजा गर्ने परम्परा रहेको जनाइएको छ।
बिरुडा भिजाएर सुरु हुन्छ पर्व
गौरा पर्वका महत्वपूर्ण संस्कारमध्ये ‘बिरुडा’ भिजाउने परम्परा प्रमुख मानिन्छ। पाँच प्रकारका अन्न तथा गेडागुडी—जस्तै मास, गहत, केराउ, गहुँलगायत—मिसाएर बिरुडा तयार गरिन्छ। यसलाई पूजा तथा प्रसादका रूपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ।
पर्वका विभिन्न दिनमा बिरुडा धुने, गौरा भित्र्याउने र पूजा गर्ने लगायतका धार्मिक संस्कार सम्पन्न हुन्छन्। यसले गौरा पर्वलाई कृषि संस्कृति र प्रकृतिसँग पनि जोडेको देखिन्छ।
महिलाको विशेष सहभागिता
गौरा पर्वमा महिलाको विशेष भूमिका हुन्छ। महिलाहरूले व्रत तथा पूजाआजा गर्दै परिवारको सुख–शान्ति, समृद्धि र दाम्पत्य जीवनको मंगलकामना गर्छन्।
यस अवसरमा महिलाले ‘दुबधागो’ धारण गर्ने परम्परा पनि रहेको छ। यसलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण संस्कारका रूपमा लिइन्छ। गौरा पर्वमा महिला र पुरुष दुवैको सहभागिता रहने भए पनि पूजा तथा विभिन्न अनुष्ठानमा महिलाको भूमिका विशेष देखिन्छ।
देउडा र धमारीले थपिन्छ पर्वको रौनक
गौरा पर्व धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। यससँग जोडिएको मौलिक देउडा, धमारी, फाग, चैतलगायत लोकसंस्कृति यसको प्रमुख आकर्षण हो।
पर्वका अवसरमा महिला तथा पुरुषहरू समूहमा भेला भएर स्थानीय भाषाका गीत गाउँदै देउडा खेल्ने गर्छन्। यस्ता लोकभाकामा धार्मिक कथा, सामाजिक विषय, इतिहास र जनजीवनका अनुभवसमेत प्रस्तुत हुने भएकाले गौरा पर्व सुदूरपश्चिमको मौखिक संस्कृति र लोकसाहित्य संरक्षण गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ।
परिवार र समाजलाई जोड्ने पर्व
गौरा पर्वको सामाजिक महत्व पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। रोजगारी तथा अन्य कारणले घरबाट टाढा रहेका मानिसहरू पर्वका अवसरमा आफ्नो गाउँघर फर्किने र आफन्त तथा समुदायसँग भेटघाट गर्ने परम्परा छ।
यसले पारिवारिक सम्बन्ध बलियो बनाउनुका साथै आपसी भाइचारा, सद्भाव र सामाजिक एकतालाई मजबुत बनाउने विश्वास गरिन्छ। राष्ट्रपतिको कार्यालयले पनि गौरा पर्वले धार्मिक तथा सांस्कृतिक आस्थासँगै आपसी सद्भाव अभिवृद्धिमा भूमिका खेल्ने उल्लेख गरेको छ।
धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानको संगम
गौरा पर्वलाई केवल एउटा धार्मिक पर्वका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा धर्म, संस्कृति, लोकसाहित्य, कृषि परम्परा र सामाजिक एकताको संगमका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
शिव–गौरीको आराधना, बिरुडाको प्रयोग, दुबधागो धारण, सामूहिक पूजा तथा देउडा–धमारीजस्ता मौलिक परम्पराले गौरा पर्वलाई नेपालको सांस्कृतिक विविधताभित्र छुट्टै पहिचान दिएको छ।
सुदूरपश्चिमको मौलिक संस्कृति र परम्पराको प्रतिनिधित्व गर्ने गौरा पर्व अहिले आफ्नो भूगोलभन्दा बाहिर पनि विस्तार हुँदै गएको छ। देशका विभिन्न शहर तथा विदेशमा रहेका नेपाली समुदायले समेत सामूहिक रूपमा गौरा मनाउन थालेका छन्।
यसरी हेर्दा गौरा पर्व आस्था, परम्परा, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक एकतालाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने नेपाली मौलिक पर्वका रूपमा स्थापित छ।