काठमाडौं । भगवान् विष्णुको वामन अवतारको स्मरण गर्दै आज देशभर धार्मिक श्रद्धा र भक्तिभावका साथ वामन जयन्ती मनाइँदैछ। वैदिक सनातन परम्परामा भाद्र शुक्ल पक्षको द्वादशी तिथिलाई भगवान् वामनको अवतरण दिवसका रूपमा स्मरण गर्ने परम्परा रहेको छ। यस वर्ष वामन जयन्ती २०८३ असोज ७ गते बुधबार (२३ सेप्टेम्बर २०२६) परेको छ। पञ्चाङ्गअनुसार आज भाद्र शुक्ल द्वादशी तिथि रहेको छ।

धार्मिक ग्रन्थहरूमा भगवान् वामनलाई भगवान् विष्णुको अवतारका रूपमा वर्णन गरिएको छ। भगवान् विष्णुले वामन अर्थात् बटुक ब्राह्मणको रूप धारण गरी दैत्यराज बलिसँग तीन पाइलाले भूमि माग्नुभएको प्रसंग यस पर्वसँग जोडिएको छ।

वामन अवतारको कथा

पुराणीय कथाअनुसार दैत्यराज महाबली अत्यन्त पराक्रमी, दानी र सत्यप्रतिज्ञ राजा थिए। उनले आफ्नो तप, पराक्रम र दानशीलताका कारण ठूलो प्रभाव स्थापित गरेका थिए। देवता र असुरबीचको शक्ति–सन्तुलनको प्रसंगमा भगवान् विष्णुले वामनको रूप धारण गर्नुभयो। बटुक ब्राह्मणको स्वरूपमा महाबलीको यज्ञस्थलमा पुगेर भगवान् वामनले तीन पाइलाले नाप्न सकिने भूमि दानस्वरूप माग्नुभयो। राजा बलिले आफ्नो प्रतिज्ञाअनुसार दान दिने वचन दिएपछि भगवान् वामनले विराट् रूप धारण गर्नुभयो। पहिलो पाइलाले पृथ्वी र दोस्रो पाइलाले आकाश ढाक्नुभयो। तेस्रो पाइलाका लागि स्थान बाँकी नरहेपछि महाबलीले आफ्नो शिर अर्पण गरेको कथा पुराणहरूमा वर्णित छ। यस प्रसंगले दान, वचनपालन, अहंकार त्याग र भगवान्प्रतिको समर्पणलाई महत्वपूर्ण आध्यात्मिक सन्देशका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

किन महत्वपूर्ण छ वामन जयन्ती ?

वामन जयन्ती केवल भगवान् विष्णुको अवतार स्मरण गर्ने पर्व मात्र नभई मानव जीवनका लागि नैतिक र आध्यात्मिक शिक्षा दिने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ। महाबलीको कथाबाट धन, शक्ति र ऐश्वर्यभन्दा सत्य, वचन र विनम्रता ठूलो हुन्छ भन्ने सन्देश पाइन्छ। भगवान् वामनको स्वरूपले बाह्य रूपमा सानो देखिने व्यक्तित्वभित्र पनि असाधारण शक्ति र दिव्यता हुनसक्ने भावलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। सनातन परम्परामा भगवान् विष्णुका विभिन्न अवतारलाई धर्मको संरक्षण र लोककल्याणसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। वामन अवतारको प्रसंगमा पनि धर्म, मर्यादा, दान र समर्पणका पक्षलाई विशेष महत्व दिइन्छ।

आज कसरी गरिन्छ पूजा ?

वामन जयन्तीका अवसरमा भक्तजनले बिहान स्नान गरी भगवान् विष्णुको पूजा–आराधना गर्ने, व्रत बस्ने, विष्णु मन्त्र तथा स्तोत्र पाठ गर्ने र सम्भव भएसम्म दान गर्ने परम्परा रहेको छ। भगवान् विष्णुको पूजा गर्दा तुलसीपत्र, फलफूल, नैवेद्य तथा अन्य सात्त्विक सामग्री अर्पण गर्ने चलन छ। आफ्नो क्षमता र परम्पराअनुसार ब्राह्मण, साधुसन्त तथा विपन्न व्यक्तिलाई अन्न, वस्त्र वा अन्य आवश्यक सामग्री दान गर्ने धार्मिक परम्परा पनि पाइन्छ। तर पूजा–व्रतको विधि र पारणको समय स्थानीय पञ्चाङ्ग तथा आफ्नो कुल–परम्पराअनुसार निर्धारण गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

वामन जयन्तीको सामाजिक सन्देश

वामन जयन्तीले समाजमा दानशीलता, सत्यनिष्ठा, वचनको पालना, विनम्रता र परोपकारजस्ता मूल्यलाई स्थापित गर्न प्रेरणा दिन्छ। महाबलीको चरित्रले दान र प्रतिज्ञाको महत्व देखाउँछ भने वामन अवतारको प्रसंगले शक्ति र अधिकारको प्रयोग धर्म तथा लोककल्याणका लागि हुनुपर्ने सन्देश दिन्छ। आजको समयमा पनि पर्वको वास्तविक उद्देश्यलाई केवल कर्मकाण्डमा सीमित नराखी आवश्यकतामा परेकालाई सहयोग गर्ने, अन्नदान गर्ने, परोपकार गर्ने र समाजमा सद्भाव कायम गर्ने संस्कारसँग जोड्न सकिन्छ। यसरी हेर्दा वामन जयन्ती भगवान् विष्णुको अवतार स्मरणसँगै अहंकार त्याग, सत्यको सम्मान, दानशीलता र धर्ममार्गमा अघि बढ्ने प्रेरणा दिने महत्वपूर्ण सनातन पर्वका रूपमा रहेको छ।