omkar tv
काठमाडौं । सनातन वैदिक परम्परामा दिवङ्गत पितृप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र तर्पण अर्पण गर्ने विशेष समयका रूपमा मानिने सोह्रश्राद्ध अर्थात् पितृपक्ष यस वर्ष २०८३ साल असोज ११ गते आइतबारदेखि प्रारम्भ हुँदैछ। नेपालमा प्रचलित पात्रोअनुसार असोज ११ गते कृष्णपक्ष प्रतिपदा परेको छ र यही दिनबाट प्रतिपदा श्राद्धसहित सोह्रश्राद्ध प्रारम्भ हुन्छ। असोज २४ गते शनिबार औँसीका दिन सर्वपितृ श्राद्ध, दर्श श्राद्ध तथा पितृ विसर्जनसँगै सोह्रश्राद्ध समाप्त हुनेछ। पितृपक्षलाई केवल एउटा धार्मिक परम्परा वा वार्षिक कर्मकाण्डका रूपमा मात्र नभई श्रद्धा, तर्पण, पिण्डदान, दान, ब्राह्मण सत्कार तथा पितृस्मरणसँग जोडिएको शास्त्रीय कर्मका रूपमा लिइन्छ। धर्मशास्त्रीय परम्परामा श्राद्धका विभिन्न प्रकार, तिथि, काल र विधि निर्धारण गरिएको पाइन्छ।
सोह्रश्राद्ध भनेको के हो ?
‘श्राद्ध’ शब्द श्रद्धाबाट बनेको हो। श्रद्धापूर्वक पितृका निमित्त गरिने कर्मलाई श्राद्ध भनिन्छ। भाद्रपद पूर्णिमापछि सुरु भएर आश्विन कृष्ण औँसीसम्म चल्ने पितृकर्मको विशेष अवधिलाई व्यवहारमा सोह्रश्राद्ध, पितृपक्ष, महालय पक्ष वा महालय श्राद्ध आदि नामले सम्बोधन गरिन्छ। यस अवधिमा आफ्नो दिवङ्गत पितृको मृत्यु भएको तिथिअनुसार श्राद्ध गर्ने परम्परा छ। नेपालको २०८३ सालको पात्रोमा असोज १० गते भाद्रपद पूर्णिमा र असोज ११ गते कृष्णपक्ष प्रतिपदाबाट सोह्रश्राद्ध प्रारम्भ भएको देखिन्छ।
‘सोह्रश्राद्ध’ र ‘महालय श्राद्ध’ एउटै हो ?
व्यवहारमा यी शब्दहरू प्रायः एउटै पितृपक्षका लागि प्रयोग हुन्छन्। तर शास्त्रीय कर्मको प्रकार छुट्याएर बुझ्नु आवश्यक छ। पितृपक्ष भनेको पितृकर्मका लागि विशेष मानिएको पक्ष हो। यस अवधिमा गरिने विभिन्न तिथि–श्राद्धलाई समग्र रूपमा सोह्रश्राद्ध भनिन्छ। यसै अवधिमा गरिने पार्वण श्राद्धलाई महालय श्राद्ध भन्ने प्रयोग पनि पाइन्छ। त्यसैले ‘महालय’ भन्नासाथ केवल अन्तिम औँसीको श्राद्ध मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन।
पितृको श्राद्ध कुन तिथिमा गर्ने ?
श्राद्धकर्ममा तिथि प्रधान हुन्छ। दिवङ्गत व्यक्तिको मृत्यु जुन तिथिमा भएको हो, पितृपक्षमा सामान्यतः सोही तिथिमा श्राद्ध गर्ने शास्त्रीय परम्परा छ। जस्तै, मृत्यु तिथि द्वितीया भए पितृपक्षको द्वितीयाका दिन श्राद्ध गरिन्छ। तृतीया भए तृतीयामा, चतुर्थी भए चतुर्थीमा यसैअनुसार क्रम चल्छ। त्यसैले सबै पितृको श्राद्ध एउटै दिन गर्ने होइन। मृत्यु तिथि थाहा भएको अवस्थामा सम्बन्धित तिथिलाई प्राथमिकता दिइन्छ। २०८३ सालको सोह्रश्राद्धको सही तिथिक्रम नेपालमा प्रचलित २०८३ सालको पात्रोअनुसार यस वर्षको तिथिक्रम यस प्रकार छ :
मिति श्राद्ध असोज ११ प्रतिपदा श्राद्ध — सोह्रश्राद्ध प्रारम्भ
असोज १२ द्वितीया श्राद्ध
असोज १३ तृतीया श्राद्ध
असोज १४ चतुर्थी श्राद्ध
असोज १५ पञ्चमी तथा षष्ठी श्राद्ध
असोज १६ सप्तमी श्राद्ध
असोज १७ अष्टमी श्राद्ध
असोज १८ नवमी श्राद्ध — मातृ नवमी
असोज १९ दशमी श्राद्ध
असोज २० एकादशी श्राद्ध
असोज २१ द्वादशी श्राद्ध — मघा श्राद्ध
असोज २२ त्रयोदशी श्राद्ध
असोज २३ चतुर्दशी श्राद्ध
असोज २४ औँसी श्राद्ध, दर्श श्राद्ध, सर्वपितृ औँसी तथा सोह्रश्राद्ध समाप्ति
विशेष ध्यान दिनुपर्ने कुरा असोज १५ गते पञ्चमी र षष्ठी दुवै श्राद्ध परेको हो। त्यसैले साधारण १६ दिनलाई १६ वटा छुट्टाछुट्टै मितिसँग सीधा मिलाएर बुझ्नु हुँदैन। पात्रोमा तिथि क्षय वा एउटै दिन दुई तिथि पर्दा श्राद्धको व्यवहार पनि त्यसैअनुसार निर्धारण हुन्छ।
मातृ नवमी किन विशेष ?
पितृपक्षमा नवमी तिथिलाई मातृ नवमीका रूपमा विशेष महत्त्व दिइन्छ। विशेषतः दिवङ्गत आमालगायत मातृपक्षका पितृहरूको स्मरण तथा श्राद्धका लागि यस तिथिको विशेष धार्मिक महत्त्व रहेको परम्परा छ। यसैले सोह्रश्राद्धलाई केवल पिताका लागि गरिने कर्मका रूपमा मात्र बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ।
चतुर्दशी श्राद्ध सबैका लागि हो ?
यो विषयमा विशेष सावधानी आवश्यक छ। चतुर्दशीलाई सबै पितृका लागि सामान्य श्राद्ध गर्ने दिनका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। धर्मशास्त्रीय परम्परामा अस्त्र–शस्त्र, दुर्घटना वा असामान्य प्रकारले मृत्यु भएका व्यक्तिहरूसँग सम्बन्धित चतुर्दशी श्राद्धको विशेष विधान उल्लेख गरिएको पाइन्छ। त्यसैले आफ्नो पितृको मृत्यु तिथि चतुर्दशी नभएमा केवल ‘सोह्रश्राद्धमा चतुर्दशी आयो’ भन्दै सोही दिन श्राद्ध गर्नुपर्ने भन्ने सामान्य नियम बनाउन मिल्दैन।
सर्वपितृ औँसीको महत्त्व
असोज २४ गतेको औँसी यस वर्ष पितृपक्षको अन्तिम दिन हो। पात्रोमा यस दिन औँसी श्राद्ध, दर्श श्राद्ध, सर्वपितृ दर्श औँसी तथा सोह्रश्राद्ध समाप्ति उल्लेख छ। आफ्नो पितृको मृत्यु तिथि थाहा नभएका वा निर्धारित तिथिमा श्राद्ध गर्न नसकेका पितृका लागि सर्वपितृ औँसीलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।
श्राद्धको मुख्य समय : अपराह्ण
श्राद्धकर्ममा कालको पनि विशेष महत्त्व छ। धर्मशास्त्रीय परम्परामा देवकार्यका लागि पूर्वाह्ण र पितृकार्यका लागि अपराह्णलाई प्रधान मानिएको छ। त्यसैले पार्वण/महालय श्राद्धमा अपराह्णकाललाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। यस कारण श्राद्धलाई बिहानको सामान्य पूजा वा साँझको आरतीजस्तो जुनसुकै समयमा गर्ने कर्मका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। सम्बन्धित तिथिको श्राद्धकाल पञ्चाङ्ग र पुरोहितको निर्देशनअनुसार निर्धारण गर्नुपर्छ।
तर्पण भनेको के हो ?
पितृका नाममा श्रद्धापूर्वक जल अर्पण गर्ने कर्मलाई पितृतर्पण भनिन्छ। धर्मशास्त्रीय परम्परामा तर्पणमा जल, तिल र कुशको विशेष महत्त्व छ। नेपालमा प्रकाशित धर्मशास्त्रीय व्याख्याहरूमा ब्रह्मपुराण, नारदपुराण, भविष्यपुराण, हेमाद्री, मनुस्मृति र याज्ञवल्क्यस्मृतिलगायतका आधारमा तर्पणविधिको चर्चा गरिएको छ। तर्पणको विधि श्राद्धको प्रकारअनुसार फरक हुन्छ। त्यसैले सबै श्राद्धमा एउटै तरिकाले तर्पण गर्ने भन्ने होइन।
पिण्डदानको शास्त्रीय स्थान
श्राद्धकर्ममा पितृका निमित्त पिण्ड अर्पण महत्वपूर्ण अंग हो। तर पिण्डको संख्या, कसलाई अर्पण गर्ने र कुन क्रममा गर्ने भन्ने कुरा श्राद्धको प्रकार तथा कुलाचारअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले ‘हरेक श्राद्धमा यति नै पिण्ड अनिवार्य’ भनेर एउटै नियम बनाउनु शास्त्रीय रूपमा उचित हुँदैन।
श्राद्धमा ब्राह्मण सत्कार र भोजन
श्राद्धकर्ममा योग्य ब्राह्मणलाई निमन्त्रणा, सत्कार तथा भोजन गराउने र सामर्थ्यअनुसार दक्षिणा दिने परम्परा छ। यसलाई केवल ‘ब्राह्मणलाई खाना खुवाउने’ कर्मका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। श्राद्धको विधिमा आवाहन, अर्घ्य, तर्पण, पिण्डदान, ब्राह्मण सत्कार तथा विसर्जनलगायतका विभिन्न चरण हुन्छन्।
श्राद्धमा तिल र कुशको महत्त्व
पितृकर्ममा तिल र कुशलाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। तर्पण तथा श्राद्धका विभिन्न विधिमा तिल–कुशको प्रयोग हुने शास्त्रीय परम्परा छ। नेपालमा प्रकाशित धर्मशास्त्रीय सामग्रीले पनि तर्पणमा जौ, तिल र कुशको प्रयोगको उल्लेख गरेको छ।
श्राद्धमा गर्न हुने कुरा
शास्त्रीय परम्पराअनुसार आफ्नो कुलाचार र विधिअनुसार : निर्धारित तिथिमा पितृश्राद्ध गर्ने। संकल्पपूर्वक श्राद्ध आरम्भ गर्ने। विधिपूर्वक तर्पण गर्ने। पितृका निमित्त पिण्डदान गर्ने। योग्य ब्राह्मणको सत्कार तथा भोजन गराउने। सामर्थ्यअनुसार दान–दक्षिणा गर्ने। पितृको श्रद्धापूर्वक स्मरण गर्ने। श्राद्धकालमा शुद्धता, संयम र सात्त्विक आचरण पालना गर्ने।
श्राद्धमा गर्न नहुने कुरा
श्राद्धलाई शास्त्रीय कर्मका रूपमा लिइने भएकाले : मनलाग्दी तिथि रोजेर श्राद्ध नगर्ने। श्राद्धको निर्धारित काललाई बेवास्ता नगर्ने। विधि नजानी मन्त्र वा कर्मको क्रम आफूखुसी परिवर्तन नगर्ने। अशुद्धता तथा असंयमित आचरणबाट टाढा रहने। श्राद्धलाई देखावटी, तडकभडक वा मनोरञ्जनको कार्यक्रम नबनाउने। आफ्नो कुलाचार र परम्पराविपरीत कर्म नगर्ने। भोजनसम्बन्धी विषयमा भने विभिन्न सम्प्रदाय तथा कुलाचारमा व्यवहार फरक हुन सक्छ। त्यसैले कुनै एउटा समुदायको आचारलाई सबै सनातनीका लागि एउटै ‘सर्वमान्य शास्त्रीय निषेध’ भनेर प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
श्राद्ध र शुभकार्य
पितृपक्ष पितृकर्मका लागि विशेष मानिएको समय भएकाले धेरै सनातन परम्परामा विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश आदि ठूला माङ्गलिक संस्कार यस अवधिमा नगर्ने चलन छ। तर कुन संस्कार कुन अवस्थामा गर्न मिल्छ वा मिल्दैन भन्ने निर्णय धर्मशास्त्रीय विधि, कुलाचार र सम्बन्धित संस्कारको विधानअनुसार गर्नुपर्छ।
तिथि छुट्यो भने के गर्ने ?
निर्धारित तिथिमा श्राद्ध गर्न नसकिएको अवस्थामा पनि शास्त्रीय परम्परामा केही वैकल्पिक तिथिहरूको व्यवस्था रहेको उल्लेख पाइन्छ। त्यसैले कुनै कारणले आफ्नो पितृको तिथि छुट्यो भने ‘अब कहिल्यै श्राद्ध गर्न मिल्दैन’ भन्ने धारणा सही होइन। यस्तो अवस्थामा धर्मसिन्धु, निर्णयसिन्धु आदि धर्मशास्त्रीय परम्परा तथा आफ्नो कुलाचारअनुसार योग्य पुरोहितसँग परामर्श गरेर वैकल्पिक तिथि निर्धारण गर्नु उचित हुन्छ। श्राद्धको वास्तविक उद्देश्य श्राद्धको मूल भावना श्रद्धा, कृतज्ञता र पितृऋणको स्मरण हो। आफ्ना माता–पिता, बाजे–बज्यै तथा पूर्वजले दिएको जीवन, संस्कार, ज्ञान, परम्परा र पारिवारिक विरासतप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु यसको महत्वपूर्ण सामाजिक पक्ष हो। तर शास्त्रीय दृष्टिले यसको मूल आधार केवल भावनात्मक स्मरण मात्र होइन—विधि, तिथि, काल, संकल्प, तर्पण, पिण्डदान, सत्कार तथा दानसँग सम्बन्धित निश्चित कर्मविधान पनि हो।
ओमकार टीभीको विशेष आग्रह
पितृकर्म अत्यन्त संवेदनशील धार्मिक विषय भएकाले सामाजिक सञ्जालमा प्रचलित अपूर्ण जानकारीका आधारमा श्राद्धविधि निर्धारण गर्नु उचित हुँदैन। पितृको मृत्यु तिथि, श्राद्धको प्रकार, सम्बन्धित तिथि, श्राद्धकाल तथा आफ्नो कुलाचारलाई आधार बनाएर प्रमाणित पञ्चाङ्ग र योग्य धर्माचार्य/पुरोहितको निर्देशनमा श्राद्धकर्म सम्पन्न गर्नु शास्त्रीय परम्परासँग बढी अनुरूप हुन्छ।
निष्कर्ष
२०८३ सालको सोह्रश्राद्ध असोज ११ गतेदेखि प्रारम्भ भई असोज २४ गते सर्वपितृ औँसीसँगै सम्पन्न हुँदैछ। यस अवधिमा पितृको मृत्यु तिथिअनुसार श्राद्ध, तर्पण तथा पिण्डदान गर्ने परम्परा छ। असोज १५ गते पञ्चमी र षष्ठी दुवै श्राद्ध परेको तथा असोज २४ गते सर्वपितृ औँसी परेको कारण यस वर्षको तिथिक्रम बुझ्दा नेपाली पञ्चाङ्गलाई आधार बनाउनु विशेष आवश्यक छ। पितृलाई सम्झनु मात्र होइन, शास्त्रले निर्दिष्ट गरेको विधि र मर्यादाअनुसार श्रद्धापूर्वक कर्म गर्नु नै सोह्रश्राद्धको मूल मर्म हो।
वि.सं.२०८३ असोज ७ बुधवार १४:३३ मा प्रकाशित
