काठमाडौं । काठमाडौंको ऐतिहासिक इन्द्रचोकमा अवस्थित आकाश भैरवनाथ काठमाडौं उपत्यकाको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण देवस्थल हो। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार आकाश भैरवनाथलाई भगवान् शिवको उग्र स्वरूपका रूपमा मानिन्छ र यहाँको मन्दिर १२औँ शताब्दीतिर निर्माण भएको मान्यता छ। तीनतले प्यागोडा शैलीको यो मन्दिर पुरानो काठमाडौंको प्रमुख बजार क्षेत्रमा अवस्थित छ।

आकाश भैरवनाथको धार्मिक महत्त्वसँगै यसको सम्बन्ध काठमाडौंको प्रसिद्ध इन्द्रजात्रासँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ। इन्द्रजात्राका अवसरमा आकाश भैरवको विशाल शिरको प्रतिमा मन्दिरअगाडि सार्वजनिक रूपमा प्रदर्शन गरिन्छ। यस समयमा भक्तजन तथा दर्शनार्थीहरू आकाश भैरवको दर्शन र पूजा–आराधना गर्न इन्द्रचोक पुग्ने गर्छन्।

इन्द्रजात्रा काठमाडौं उपत्यकाको नेवार समुदायको प्रमुख सांस्कृतिक पर्वमध्ये एक हो। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार यो पर्व आठ दिनसम्म मनाइन्छ र कुमारीको रथयात्रा, लाखे नाच तथा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान यसका प्रमुख पक्ष हुन्। आकाश भैरवको सार्वजनिक प्रदर्शन पनि यही पर्वको महत्वपूर्ण धार्मिक–सांस्कृतिक दृश्यका रूपमा रहेको छ।

आकाश भैरवनाथको मन्दिरको वास्तुकला पनि विशेष आकर्षणको विषय हो। तीन तले संरचना, टायलले छाइएको छाना, झुन्डिएको बार्दली, सुनौलो तथा कलात्मक झ्याल र कलात्मक प्रवेशद्वारले यसको प्राचीन वास्तुशैलीलाई झल्काउँछन्। यसले काठमाडौंको पुरानो शहरी सभ्यता, कला र धार्मिक परम्पराको निरन्तरतासमेत देखाउँछ।

भैरव परम्परामा भगवान् शिवको उग्र तथा रक्षक स्वरूपको धार्मिक अवधारणा जोडिन्छ। त्यसैले आकाश भैरवनाथप्रतिको श्रद्धा केवल एउटा मन्दिरको दर्शनमा सीमित नभई काठमाडौंको परम्परागत धार्मिक जीवन, जात्रा–पर्व र सांस्कृतिक अभ्याससँग जोडिएको देखिन्छ।

विशेषगरी इन्द्रजात्राका बेला आकाश भैरवको दर्शन, पूजा तथा सार्वजनिक प्रदर्शनले काठमाडौंको पुरानो बस्तीलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिको केन्द्र बनाउँछ। त्यसैले आकाश भैरवनाथ काठमाडौंको एउटा प्राचीन मन्दिर मात्र नभई इतिहास, धर्म, वास्तुकला र जीवित सांस्कृतिक परम्परालाई जोड्ने महत्वपूर्ण सम्पदाका रूपमा परिचित छन्।

स्रोत : नेपाल पर्यटन बोर्ड