काठमाडौं । २०८३ सालमा असोज २८ गतेदेखि कार्तिक ११ गतेसम्म शुक्र ग्रह अस्त रहने भएकाले यस अवधिमा धार्मिक तथा शुभकार्य गर्न हुने–नहुने विषयमा सर्वसाधारणमा चासो बढेको छ। विशेषगरी यस अवधिमा पर्ने दशैंको टीका, देवी विसर्जन, व्रत, पूजा, भाकल पूरा गर्ने धार्मिक कर्म तथा नयाँ सवारी साधन खरिदका विषयमा विभिन्न जिज्ञासा उठिरहेका छन्।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका अध्यक्ष शम्भुप्रसाद ढकालका अनुसार २०८३ सालमा असोज २८ गते शुक्र अस्त भएर कार्तिक ११ गते उदय हुने छ।

तर शुक्र अस्तको अवधिमा पर्ने प्रत्येक धार्मिक कर्मलाई एउटै ढाँचामा निषेध गरिएको भन्ने बुझाइ भने शास्त्रीय मान्यतासँग मेल खाँदैन। नित्य, नैमित्तिक र काम्य कर्मबीचको भिन्नता बुझेर कुन कर्म रोक्ने र कुन कर्म निरन्तरता दिने भन्ने निर्धारण गर्नुपर्ने धर्मशास्त्रीय मान्यता छ।

घटस्थापना र जमरा राख्न हुन्छ कि हुँदैन?

२०८३ सालको घटस्थापना असोज २५ गते परेको छ। अर्थात् घटस्थापना तथा जमरा राख्ने दिन शुक्र अस्त भइसकेको हुँदैन। नेपालमा प्रकाशित २०८३ सालको पञ्चाङ्ग विवरणअनुसार असोज २५ गतेबाट नवरात्र प्रारम्भ हुन्छ।

घटस्थापनाका दिन दसैंघर वा पूजास्थलमा विधिपूर्वक कलश स्थापना गरी जमरा राख्ने परम्परा छ। धर्मशास्त्रविद्हरूले जमराका लागि जौ रोप्ने विधिलाई शास्त्रीय परम्परासँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्।

त्यसैले “शुक्र अस्त भएकाले २०८३ मा जमरा राख्न हुँदैन” भन्ने निष्कर्ष सही हुँदैन, किनकि यस वर्ष घटस्थापना नै शुक्र अस्त हुनुभन्दा अगाडि परेको छ।

शुक्र अस्त हुँदा के–के कर्म गर्न मिल्छ?

धर्मशास्त्रीय व्याख्यामा शुक्र वा बृहस्पति अस्त भएको समयमा नित्य कर्म तथा अर्को विकल्प नभएका नैमित्तिक कर्म निरन्तर गर्न सकिने उल्लेख पाइन्छ।

स्नान, सन्ध्या, पञ्चायन पूजा, तुलसी पूजा, नियमित देवपूजा, व्रत तथा श्राद्ध–तर्पणजस्ता कर्मलाई यसै श्रेणीमा राखिएको छ।

यसबाट एउटा महत्वपूर्ण कुरा स्पष्ट हुन्छ—शुक्र अस्त भयो भन्दै घरमा हुने नियमित पूजा, दैनिक धार्मिक कर्म वा पहिलेदेखि गर्दै आएको व्रत पूर्ण रूपमा रोक्नुपर्छ भन्ने होइन।

दशैंको टीका र देवी विसर्जनमा के हुन्छ?

२०८३ सालको महानवमी कार्तिक ३ गते र विजयादशमी कार्तिक ४ गते परेको छ। विजयादशमीका दिन देवी विसर्जन गरी त्यसपछि मान्यजनबाट टीका–जमरा तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ।

यस वर्ष विजयादशमी शुक्र अस्तको अवधिमा परे पनि दशैंको पूजा, देवी विसर्जन र टीका पर्वसँग सम्बन्धित नैमित्तिक धार्मिक कर्म भएकाले शुक्र अस्तकै कारण दशैंको टीका रोक्नुपर्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले विगतका वर्षहरूमा समेत विजयादशमीका लागि देवी विसर्जन र टीकाको छुट्टै शुभसाइत निर्धारण गर्दै आएको छ।

अर्थात् दशैंको टीका शुक्र अस्तका कारण बन्द हुने होइन; सम्बन्धित वर्षको पञ्चाङ्गले निर्धारण गरेको विधि र साइतअनुसार दशैं मनाइन्छ।

व्रत बस्नेले के गर्ने?

शुक्र अस्तको अवधिमा पहिलेदेखि नियमित रूपमा गर्दै आएको व्रतलाई निरन्तरता दिन सकिने, तर नयाँ काम्य व्रतको आरम्भ तथा त्यसको उद्यापनका विषयमा भने शास्त्रीय निषेध विचार गर्नुपर्ने उल्लेख धर्मशास्त्रविद्हरूले गरेका छन्।

त्यसैले व्रत बस्ने व्यक्तिले आफ्नो परम्परा र सम्बन्धित व्रतको विधिअनुसार पूजा, जप, पाठ, ध्यान तथा सात्त्विक आहारको पालना गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

भाकल गरेको पूजा गर्न हुन्छ कि हुँदैन?

यहाँ “भाकल पूजा” कुन प्रकारको हो भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ।

पहिल्यै संकल्प गरिएको र निश्चित तिथिमा गर्नुपर्ने नैमित्तिक वा परम्परागत धार्मिक कर्मलाई शुक्र अस्तकै कारण स्वतः निषेध भएको मान्न मिल्दैन। तर कुनै नयाँ देवताको स्थापना, प्राणप्रतिष्ठा, नयाँ काम्य अनुष्ठान वा ठूलो यज्ञ–अनुष्ठान सुरु गर्ने विषय भने शुक्र अस्तको दोषसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिसँग सम्बन्धित प्रकाशित शास्त्रीय व्याख्यामा नयाँ देवता स्थापना, प्राणप्रतिष्ठा, नयाँ यज्ञ–यागादि, विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश तथा अन्य काम्य शुभकर्म शुक्र–गुरु अस्तको समयमा नगर्नुपर्ने उल्लेख छ।

त्यसैले भाकल गरेको पूजा एउटै शब्दमा “हुन्छ” वा “हुँदैन” भन्नुभन्दा त्यसको स्वरूप, संकल्प र तिथि हेर्नुपर्छ।

सवारी साधन किन्न हुन्छ कि हुँदैन?

सवारी साधन खरिदलाई सामान्य नियमित धार्मिक कर्मभन्दा नयाँ वस्तु खरिद तथा शुभारम्भसँग जोडिएको काम्य कार्यका रूपमा हेर्ने ज्योतिषीय परम्परा पाइन्छ। त्यसैले शुक्र अस्तको अवधिमा नयाँ सवारी खरिद गर्ने विषयमा विभिन्न ज्योतिषीय परम्परामा सावधानी अपनाउने मत पाइन्छ।

यसै कारण असोज २८ देखि कार्तिक ११ सम्म नयाँ सवारी साधन खरिद गर्ने निश्चित मुहूर्त खोज्ने हो भने शुक्र उदयपछि वा सम्बन्धित पञ्चाङ्गले दिएको उपयुक्त मुहूर्त रोज्नु बढी शास्त्रीय रूपमा सुरक्षित मानिन्छ।

तर सवारी साधन किन्नैपर्ने आकस्मिक वा व्यावहारिक आवश्यकता छ भने त्यसलाई दशैंको टीका वा नित्य धार्मिक कर्मसँग एउटै श्रेणीमा राखेर “सबै काम बन्द” भन्नु उचित हुँदैन। खरिदको मुहूर्त र पहिलो प्रयोगको मुहूर्त छुट्टाछुट्टै विचार गर्न सकिन्छ।

शुक्र अस्त हुँदा विशेष रूपमा के–के नगर्ने?

धर्मशास्त्रीय तथा ज्योतिषीय परम्परामा शुक्र वा बृहस्पति अस्तको समयमा मुख्यतः नयाँ र कामनासहित सुरु गरिने ठूला शुभकार्यमा रोक लगाइएको पाइन्छ।

यसअन्तर्गत—

नयाँ गृहआरम्भ तथा गृहप्रवेश

नयाँ देवताको स्थापना वा प्राणप्रतिष्ठा

विवाह

व्रतबन्ध तथा केही संस्कार

नयाँ यज्ञ–यागादिको आरम्भ

नयाँ तीर्थयात्रा तथा पहिलोपटक देवदर्शन

दीक्षा तथा केही विशेष धार्मिक अनुष्ठान

काम्य व्रतको आरम्भ तथा उद्यापन

जस्ता कर्मलाई निषेध गरिएको शास्त्रीय व्याख्या पाइन्छ।

मूल कुरा के हो?

शुक्र अस्त हुनु भनेको पूजा–पाठ, व्रत र दशैं नै रोक्नु होइन। शास्त्रीय परम्पराले नित्य, नैमित्तिक र काम्य कर्मबीच भिन्नता गरेको देखिन्छ।

२०८३ सालमा असोज २५ गते घटस्थापना, त्यसपछि नवरात्रका पूजा–आराधना, कार्तिक ३ गते महानवमी र कार्तिक ४ गते विजयादशमी तथा देवी विसर्जन हुने पञ्चाङ्गीय विवरण छ।

त्यसैले शुक्र अस्तको अवधिमा दशैं परेको भन्दै जमरा नराख्ने, टीका नलगाउने वा दशैंका नित्य–नैमित्तिक धार्मिक कर्म रोक्ने भन्ने भ्रममा पर्नु आवश्यक छैन। तर नयाँ काम्य शुभकार्य, नयाँ स्थापना, गृहप्रवेश, विवाह वा अन्य विशेष मुहूर्तका काम भने सम्बन्धित पञ्चाङ्ग र योग्य आचार्यको परामर्शअनुसार गर्नुपर्छ।

दशै संधै हुने पर्व नित्य , तिथि अनुसार गर्नुपर्ने श्राद्ध पर्व सबै गर्नुपर्छ । जुराएर गर्ने काम गर्न मिल्दैन । दशै तिहार जुराउने पर्व होइनन् ।