काठमाडौं ।शङ्खमुल काठमाडौँ उपत्यकाको (विशेषगरी ललितपुर र काठमाडौँको सिमानामा अवस्थित) एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक धरोहर हो। वाग्मती नदीको किनारमा रहेको यो क्षेत्रको इतिहास १५ सय वर्षभन्दा पुरानो मानिन्छ। हिन्दू र बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीहरूका लागि यो ठाउँ उत्तिकै पूजनीय र आस्थाको केन्द्र हो।
१. धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व
पवित्र त्रिवेणी सङ्गम: धार्मिक ग्रन्थहरूका अनुसार शङ्खमुल काठमाडौँ उपत्यकाका १२ वटा पवित्र सङ्गमहरू (तीर्थ) मध्ये एक हो। यहाँ पशुपतिनाथ तर्फबाट बगेर आउने पवित्र वाग्मती नदी र ललितपुर क्षेत्रका अन्य साना नदीहरूको सङ्गम हुन्छ।
शङ्खको आकृति र नामकरण: पौराणिक मान्यता अनुसार यस ठाउँको बनावट शङ्खको मुख जस्तो भएकाले यसलाई ‘शङ्खमुल’ भनिएको हो। हिन्दू धर्ममा शङ्खलाई विजय, समृद्धि र लक्ष्मीको प्रतीक मानिने हुनाले यो स्थानलाई विशेष पवित्र मानिन्छ।
श्राद्ध तथा पितृ कार्य: हिन्दू परम्परा अनुसार यहाँ पितृहरूको उद्धारका लागि श्राद्ध, तर्पण तथा अन्य धार्मिक अनुष्ठानहरू (जस्तै श्रावणी महोत्सव) गर्ने गरिन्छ।
२. ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व
प्राचीन सभ्यताको साक्षी: लिच्छविकालीन समयदेखि नै यो क्षेत्र उपत्यकाको प्रमुख धार्मिक र सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा रहँदै आएको छ। यहाँ प्राचीन शिलालेख, मूर्ति तथा कलाकृतिहरू फेला परेका छन्।
सांस्कृतिक सम्बन्ध: ललितपुर (पाटन) का रैथाने नेवार समुदाय र उपत्यकाका अन्य नागरिकहरूको जीवनशैली र संस्कारसँग शङ्खमुल गहिरो गरी जोडिएको छ। पाटन सहरको निर्माण र यसको सांस्कृतिक विस्तारमा यस घाटको ऐतिहासिक भूमिका छ।
अन्तिम संस्कार (घाट): पाटन र काठमाडौँका विभिन्न टोलका मानिसहरूको मृत्यु संस्कार (दाहसंस्कार) गर्ने प्रमुख घाटहरूमध्ये शङ्खमुल घाट एक हो। जसले गर्दा यसलाई जीवन र मृत्युकै एक आध्यात्मिक संगमस्थल मानिन्छ।
३. वातावरणीय तथा पर्यटकीय महत्त्व
खुला क्षेत्र र पार्क: सहरीकरणले घेरिएको काठमाडौँमा शङ्खमुल क्षेत्र एउटा खुला र हरियाली युक्त स्थान हो। नदी किनारमा बनेका पार्कहरू र खुला ठाउँले गर्दा स्थानीय बासिन्दाहरू बिहान-बेलुका टहल्न र ताजा हावा लिन यहाँ आउने गर्छन्।
धार्मिक पर्यटन: यहाँ रहेका विभिन्न मन्दिर, सत्तल, र विशाल शङ्खको आकृतिका कारण आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूका लागि यो क्षेत्र एउटा राम्रो गन्तव्य बनेको छ।
यो विशेषगरी धार्मिक कार्यमा प्रयोगमा ल्याइन्छ।
शंखलाई विजय, समृद्धि, सुख, शान्ति, यश, कीर्ति एवं लक्ष्मीको प्रतीक मानिएको छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने शंख नादको प्रतीक हो । शंख ध्वनिलाई शुभ मानिएको छ।
वि.सं.२०८३ भदौ ७ आइतवार ०७:४४ मा प्रकाशित

















